GÓRNY ŚLĄSK POD PANOWANIEM HOHENZOLLERNÓW (1742-1914)

historia, społeczeństwo
Przypomnij sobie

1. Kiedy i w jakich okolicznościach Śląsk dostał się pod panowanie pruskie?

2. Jaką politykę zagraniczną prowadzili władcy Prus w XIX wieku?

3. Kim był i jaką politykę prowadził Otto von Bismarck?

4. Kiedy i w jakich okolicznościach powstało II Cesarstwo Niemieckie?

1. Górny Śląsk w państwie pruskim do połowy XIX wieku

Zdobycie ziem śląskich przez Prusy po wojnach śląskich z Austrią w pierwszej połowie XVIII wieku miało ogromne znaczenie dla przyszłych dziejów państwa brandenbursko-pruskiego. Jego terytorium powiększone zostało o blisko 35 tys. kmi niemal milion osób. Umożliwiło to podniesienie rangi politycznej Prus, które stały się za panowania Fryderyka II mocarstwem europejskim i głównym rywalem Austrii w Rzeszy Niemieckiej. Ważne było także zajęcie terenów cennych pod względem gospodarczym, szczególnie Górnego Śląska.

Już w trakcie wojen śląskich król Fryderyk II podjął działania zmierzające do integracji zajętego obszaru z resztą państwa. Wykonywał je  Generalny Komisariat Wojenny (co ciekawe zatrudniający cywilów). Pełniąc funkcję organu odpowiedzialnego za zaopatrzenie armii stał się jednocześnie pierwszą pruską władzą administracyjną na Śląsku, obejmując sprawy fiskalne (ściąganie podatków), a z czasem gospodarcze, handlowe i częściowo nawet sądownicze. W styczniu 1742 roku obszary górnośląskie zostały podporządkowane Urzędowi Kamery z siedzibą we Wrocławiu. W lipcu tego roku zarząd nad administracją Śląska Pruskiego przejął specjalny urzędnik mianowany przez króla Prus – minister prowincji śląskiej. Prusy były monarchią absolutną i taki sposób zarządzania nową prowincją śląską był typowy dla ówczesnego tzw. centralizmu państwowego.

W czasie wojen napoleońskich odrębny zarząd dla Śląska zniesiono. Zlikwidowano w 1808 roku urząd ministra do spraw Śląska i powołano do życia Prowincję Śląską na czele z urzędnikiem zwanym nadprezydentem. Stolicą prowincji był Wrocław. Dotychczasowe kamery wojenno-dominialne zastąpiono rejencjami (początkowo były cztery, od 1820 roku trzy). Jedną z nich była rejencja opolska (Regierungsbezirk Oppeln), z siedzibą władz w Opolu.

W 1816 roku rejencja opolska podzielona została na 12 powiatów (patrz schemat). W 1818 roku dołączył do nich jeszcze powiat rybnicki. Dwa lata później, po likwidacji rejencji dzierżoniowskiej, dawne księstwo nysko-grodkowskie podzielone na dwa powiaty także przyłączono do rejencji opolskiej. Podobnie postąpiono z powiatem kluczborskim. Ostatecznie w rejencji, w pierwszej połowie XIX wieku, było 16 powiatów zajmujących łącznie powierzchnię 13,2 tys. km2.

Zasadnicze reformy przeprowadzono w miastach, które uzyskały samorząd. Od 1808 roku mieszczanie samodzielnie wybierali swoje rady miejskie, a te z kolei magistrat na czele z burmistrzem. Kontrole na wyborami i działalnością wolnych od tej pory miast pełnił jednak urzędnik królewski – starosta powiatowy (landrat).

Późniejsze zmiany administracyjne, aż do wybuchu I wojny światowej, miały charakter marginalny. Wprawdzie stworzono w 1824 roku samorząd prowincjonalny, ale istnienie tzw systemu kurialnego utrzymywało przewagę szlachty i burżuazji nad mieszczaństwem i chłopami w zgromadzeniu zwanym Stanami Prowincjonalnymi (później Sejmikiem Śląskim).

Największą władzę mieli w rejencji urzędnicy królewscy: prezydenci (stojący na czele rejencji) i starostowie (landraci na czele powiatów). Podlegały im najważniejsze decyzje społeczne i gospodarcze, a także nadzór nad policją (również tą nadzorującą później polski ruch narodowy).

Królestwo Prus od uchwalenia konstytucji w 1850 roku było nowoczesnym państwem prawa. Z tego powodu także na Śląsku, zarówno urzędnicy, jak i zwykli obywatele byli równi wobec prawa. Spory rozstrzygały niezależne sądy. Ograniczenie samowoli królewskiej pozwalało na stopniowe kształtowanie się na Górnym Śląsku w XIX wieku  tzw. społeczeństwa obywatelskiego.

Administracja Prowincji Śląskiej w Królestwie Pruskim

 

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej
Ciekawostka
Friedrich II., auch Friedrich der Grosse oder der Alte Fritz genannt, war seit 1740 Koenig in Preussen und seit der Ersten Polnischen Teilung 1772 Koenig von Preussen. Anton Graff, der Maler des Bildes, war einer der bedeutendsten Portraitmaler seiner Zeit. ©SPSG/Wolfgang Pfauder; freie Nutzung durch TMB; kommerzielle Nutzung ausgeschlossen; Nutzung durch Dritte nur fuer tagesaktuelle Berichterstattung ueber die SPSG(-Anlagen), ansonsten Anfrage im SPSG-DIZ (fotothek@spsg.de)

Król Prus Fryderyk Wilhelm Hohenzollern. Wikimedia Commons, na licencji CC.

Król Prus Fryderyk II Hohenzollern (1712-1786), który panował od 1740 do 1786 roku, jest często inaczej oceniany Polsce i w Niemczech. W niemieckiej historii dostrzega się jego zasługi dla Królestwa Prus (zasłużył sobie nawet na przydomek Wielki): udało mu się powiększyć armię z 80. tys. do 160 tys. żołnierzy (prawie 70% byli to pruscy poddani), prowadził politykę tolerancji religijnej (chętnie przyjmował migrujących do Prus dobrze wykształconych francuskich hugenotów), uważał się za króla-filozofa (korespondował z czołowymi myślicielami Oświecenia w Europie, m.in. z Wolterem), założył pruską Akademię Nauk, jako pierwszy w Europie wprowadził powszechny system nauczania (także na Górnym Śląsku, który od 1764 roku dołączył, co najmniej formalnie, do obszarów, na których wszystkie dzieci uczęszczały do szkoły), pod jego kierownictwem rozpoczęto prace nad ogólnym prawem krajowym w Prusach (Landrecht) wprowadzonym jednak dopiero po jego śmierci, ale obowiązującym aż do końca XIX wieku. Po wojnie siedmioletniej (1756-1763) starał się zreformować państwo drogą królewskich edyktów obejmujących wiele dziedzin życia codziennego swoich poddanych. Dotyczyły one m.in: prawa Żydów do osadnictwa w Prusach, budowy zakładów przemysłowych (tak zapoczątkowano budowę górnośląskiego przemysłu – wykonawcami tej polityki byli urzędnicy królewscy: minister przemysłu Friedrich von Heinitz i dyrektor Urzędu Górniczego we Wrocławiu Friedrich von Reden), wprowadzania nowych upraw (także na Górnym Śląsku: ziemniaków, tytoniu, a ponadto drzewek owocowych, które musiał sadzić każdy chłop w swoim obejściu), zwalczania pijaństwa, ochrony przeciwpożarowej w miastach (zakazu budowania drewnianych budynków), porządku w obejściach chłopskich (dostępu do czystej wody, oddzielenia gnojowisk od miejsca przebywania ludzi) i wielu innych.

Jednocześnie Fryderyk II był bezwzględnym władcą. Przez całe swoje panowanie prowadził politykę ekspansji w stosunku do swoich sąsiadów, najpierw Habsburgów, by po ich pokonaniu w wojnach śląskich i po szczęśliwym zakończeniu wojny siedmioletniej zająć na trwałe większość Śląska, a potem kosztem Polski. Swoich żołnierzy traktował jako ślepych wykonawców rozkazów, a dyscyplinę utrzymywał przy pomocy drakońskich kar cielesnych, z chłostą na czele. O jego stosunku do żołnierzy, którzy zapewnili mu sukces polityczny, świadczy przypisywana mu słynna wypowiedź przed  bitwą pod Lutynią w czasie wojny siedmioletniej, kiedy wahających się przed atakiem grenadierów zapytał drwiąco: Kanalie, czyż chcecie żyć wiecznie?

Równie bezwzględny był wobec Polski i Polaków. Uważał, że słabość Rzeczypospolitej daje szansę na znaczne powiększenie terytorium Prus i zainicjował rozbiory. Kiedy umierał, w swoim testamencie przekazanym następcy tronu zapisał, jak wyobraża sobie likwidację Polski:

Polska jest monarchią elekcyjną, po śmierci króla opanowywana jest ustawicznie przez wewnętrzne niepokoje. To jest czas, który trzeba wykorzystać, by najpierw [zająć] miasto, potem cały okręg, a w końcu połknąć wszystko. 

Jego zapowiedź ziściła się w kolejnych rozbiorach 1793 i 1795 roku. Terytorium Prus powiększyło się w ten sposób prawie dwukrotnie (anektowano 150 tys. km kwadratowych), a 40% poddanych władcy pruskiego mówiła od tej pory w języku polskim.

2. Narodziny przemysłu na pruskim Górnym Śląsku

Początkowo Górny Śląsk pruscy urzędnicy uważali za  najbiedniejszy i najbardziej zacofany obszar w całym królestwie. Status „perły w koronie” zapewnił obszarowi górnośląskiemu rozwój przemysłu, który rozpoczął się w ostatnich dziesięcioleciach XVIII wieku, tworząc z Górnego Śląsk zagłębie przemysłowe, jedno z najlepiej rozwiniętych w całej ówczesnej Europie.

W 1787 roku uruchomiono pierwszą w Europie, poza Wielką Brytanią, maszynę parową w kopalni rud ołowiu koło Tarnowskich Gór. W niecałe dziesięć lat później ruszył wielki piec w Królewskiej Odlewni w Gliwicach. Wzrastało też wydobycie węgla kamiennego na terenie Chorzowa i Zabrza. Nie mniej istotnym stała się rozbudowa górnośląskiej kolei, zainicjowana przez powstałe w 1837 roku towarzystwo akcyjne – Górnośląską Kolej Żelazną. Do roku 1847 połączenia kolejowe uzyskały prawie wszystkie miasta górnośląskie leżące wzdłuż centralnej linii łączącej Górny Śląsk ze stolicą prowincji – Wrocławiem: Opole, Gliwice, Katowice i Mysłowice. Do największych potentatów przemysłowych, którzy zrobili olbrzymie majątki przy okazji burzliwego rozwoju przemysłu, należały niemieckie rodziny szlacheckie: Donnersmarcków, Hochbergów i Hohenlohe.

Z dzisiejszego punktu widzenia liczba zatrudnionych robotników w kopalniach i hutach górnośląskich w połowie XIX wieku może wydawać się śmiesznie mała (10 000 ). A jednak dawało to górnośląskiemu okręgowi przemysłowemu przodujące miejsce w Europie pod względem stosunku liczby zatrudnionych w przemyśle do liczby zatrudnionych w rolnictwie.

Poniżej – siedziba Donnersmarcków w Świerklańcu

W Świerklańcu (niem. Neudeck) w latach 1873-76 powstał najwspanialszy pałac na Śląsku, nazywany „Małym Wersalem”. Wybudował go hrabia Gwidon Henckel von Donnersmarck – magnat przemysłowy, posiadający ogromne posiadłości na Śląsku – dla swej żony, przywiezionej z Paryża Blanki. Zaprojektowany został przez znanego francuskiego architekta Hektora Leufela. Z opisów w przedwojennej prasie wiemy, że w Sali Czerwonej można było podziwiać dzieła Murilla, Cranacha, Eugene Carriera oraz portret Lessinga autorstwa Antona Graffa. W salonie wisiały płótna ukazujące sceny polowań, a gabinet przeznaczono na galerię przodków. Budowla nazywana często „Małym Wersalem” została rozebrana w latach 60. XX wieku. W przypałacowym parku zachowały się cztery baseny ozdobione żeliwnymi rzeźbami przedstawiającymi walczące zwierzęta projektu znanego francuskiego artysty Emmanuela Fremieta. Towarzysząca im fontanna ma swój pierwowzór w paryskim Ogrodzie Luksemburskim. Niegdyś park zdobiły także figury lwów z gliwickiej pracowni Theodora Kalide. Zastanów się, skąd wzięło się potoczne określenie Pałacu i podaj dwa powody

Śląska Biblioteka Cyfrowa

„Pałac kawalera”, który wraz z fragmentami dawnego założenia parkowego daje wyobrażenie o świetności dawnej rezydencji Donnersmarcków. Pałacyk Kawalera to niewielka willa wybudowana specjalnie na przyjazd cesarza Wilhelma II, przyjaźniącego się z Donnersmarckami. Pałacyk kawalera jest dziś luksusowym hotelem z piękną restauracją

Wikimedia Commons, na licencji CC 3.0 (fot. Paweł Michalik)
Ciekawostka
Pałac w Pszczynie A. Kubica

Pałac Hochbergów w Pszczynie (fot. A. Kubica).

Olbrzymia fortuna zgromadzona przez Hochbergów (książąt pszczyńskich) umożliwiła im przekształcenie rodowej siedziby w Pszczynie w miejsce spotkań władców i czołowych przedstawicieli arystokracji z całej Europy. Prawie co roku na wielkich polowaniach w lasach pszczyńskich pojawiali się królowie pruscy i cesarze niemieccy. O przepychu i bogactwie tego rodu można się przekonać zwiedzając ich pałac w Pszczynie (dzisiaj Muzeum Zamkowe w Pszczynie). Jedną z najbardziej znanych postaci z kręgu tej rodziny była Angielka, żona księcia Jana Henryka XV – Maria Teresa Cornwallis-West, której rodzina od wieków związana była z dworem angielskim. Znana pod używanym przez jej arystokratycznych przyjaciół imieniem Daisy uchodziła za jedną z najpiękniejszych kobiet swojej epoki. Dzisiaj co roku odbywają się w Pszczynie imprezy kulturalne pod nazwą „Dni Daisy”.

Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless (1873-1943)

Muzeum w Pszczynie

3. Górnośląskie rolnictwo

Znacznie gorzej prezentował się na Górnym Śląsku w okresie pruskich rządów stan rolnictwa. Do końca XVIII wieku wieś górnośląska była biedna i zacofana. Dalej istniało poddaństwo chłopów i przymusowa praca pańszczyźniana. Na przełomie XVIII i XIX wieku często dochodziło z tego powodu do buntów chłopskich.

Mimo zapowiedzi reformy rolnej, w czasie wojen napoleońskich zrealizowano ją tylko częściowo. Chłopi otrzymali wolność osobistą w 1807 roku, ale Górnym Śląsk nie nadano im na własność,  poza niewielu wyjątkami, uprawianej ziemi (nazywamy ten proces uwłaszczeniem),  mimo przyjęcia edyktu regulacyjnego w 1811 roku. Możliwość swobodnego opuszczania wsi spowodowała jednak wzrost zatrudnienia w rodzącym się przemyśle.

W pierwszej połowie XIX wieku nastroje na wsi górnośląskiej ponownie pogorszyły się bardzo  na skutek powtarzających się klęsk nieurodzaju i epidemii (cholera, dur brzuszny). Szczególnie tragiczne następstwa miała tzw. zaraza ziemniaczana z lat 1847 – 1848 (ziemniaki sadzone najpierw niechętnie na rozkaz króla Fryderyka II od XVIII wieku były już podstawową częścią pożywienia w kuchni chłopskiej). Na wsiach zapanował głód, a kilka tysięcy Górnoślązaków zmarło na tyfus głodowy. We wsiach dochodziło z tego powodu, jak w całej ówczesnej Europie w czasie Wiosny Ludów, do gwałtownych rozruchów społecznych.

Król Prus Fryderyk Wilhelm IV został zmuszony do przeprowadzenia reform. W 1850 roku zniesiono ostatecznie sądownictwo panów nad chłopami (sądownictwo patrymonialne), ale szlachta na obszarze swoich majątków zachowała jeszcze, aż drugiej połowy XIX wieku, uprawnienia policyjne w stosunku do mieszkańców należących do nich kiedyś wsi.

Najważniejszą reformą w 1850 roku było przeprowadzenie całkowitego uwłaszczenia chłopów. Nie musieli oni od tej pory odrabiać pańszczyzny. Jednak by otrzymać ziemię na własność musieli albo ją wykupić, zaciągając wieloletnie kredyty w państwowym banku, albo cześć uprawianej ziemi oddać szlachcie (junkrom pruskim).

4. Wzrost liczby ludności: migracje zarobkowe, urbanizacja

Po spadku liczby ludności w pierwszej połowie XIX wieku, reforma rolna spowodowała po 1850 roku dynamiczny wzrost demograficzny. Liczbę ludności zwiększali także przyjeżdżający w poszukiwaniu pracy w górnośląskim przemyśle Polacy z Galicji i Królestwa Polskiego  (proces ten nazywamy migracją zarobkową).

W drugiej połowie XIX wieku liczba mieszkańców rejencji opolskiej wynosiła 1,3 mln, a do 1910 roku jeszcze prawie się podwoiła (wzrost sięgnął około jednego miliona osób). Szybko rozwijały się istniejące, stare miasta górnośląskie (Gliwice, Bytom, Mysłowice), jak i nowe, które powstawały wokół zakładów przemysłowych (Katowice, Chorzów – wówczas noszący nazwę Królewska Huta, Zabrze). Proces ten, nazywany urbanizacją, spowodował ukształtowanie się wielotysięcznych miast przemysłowych, tak charakterystycznych obecnie dla górnośląskiej aglomeracji. Najdobitniej pokazuje to przykład Bytomia, który w 1840 roku zamieszkiwało zaledwie 4000 osób, a w 1910 roku liczba mieszkańców sięgnęła 68 000.

5. Język polski i początki polskiego ruchu narodowego

Problem dialektu górnośląskiego, już w XIX wieku określonego przez badaczy niemieckich, jako rozwodniony polski  (Wasserpolnisch), zainicjował ruch dążący do równouprawnienia języka polskiego na Górnym Śląsku. Szczególnie zaangażował się w obronie praw języka polskiego na Górnym Śląsku w czasie Wiosny Ludów bytomski proboszcz – ks. Józef Szafranek. Jednak jego działalność, wspierana przez polskich działaczy narodowych z Galicji, praktycznie po 1850 roku została przerwana.

Tekst źródłowy

Fragment artykułu z wydawanego przez ks. J. Szafranka w Bytomiu w latach 1848-1849  „Dziennika Górno-Ślązkiego” 

Ks. Szafranek kochany nasz Rodak Deputowany do Berlina, wszelkie łoży usiłowania, aby nam Polakom Górno-szlązkim zapewnioną byłą Narodowość; to jest mowa, wszelkie prawa, wszelkie sądy i zwyczaje (w języku polskim;) […]

Mając zapewnioną Narodowość polską w wszelkich Rządach Górnego Szlązka, wiele dobrego pozyskać i zabezpieczać możemy.

1.Łatwo możemy dochodzić dawnych przywilejów i praw które przez zmianę i niesprawiedliwość przodkowie nasi utracili a z których chociaż nie wszystko, to przynajmniej niektóre mogą się jeszcze dostać w ręce i posiadłość naszą.

2. Mieszczanin lub wieśniak nie potrzebuje szukać tłomacza, prawnika lub nauczyciela, aby mu przysłane pismo z urzędu lub sądu przetłomaczył, w tem go oświecił, drogę wskazał, jak mu postąpić wypada.

3.Mając jakie zażalenie lub prośbę do jakiego wydziału urzędu nie

4. Jeżeli niektóre punkta odebranego pisma będą dla jego pojęcia nieco trudne, zapyta się i poradzi gromady, aby starsi, doświadczeńsi i mędrsi objaśnili niepewności w jakich zostaje.  Nie potrzebuje szukać pisarza lub doradcy; ponieważ sam wiele rzeczy załatwić zdoła […]

 Dziennik Górno-Ślązki 1848

"Dziennik Górno- Ślązki" z 7. października 1848 r., Śląska Biblioteka Cyfrowa.

Pytania:

1. Jakie przyczyny, według autora cytowanego artykułu, powodowały konieczność wprowadzenia obok języka niemieckiego także języka polskiego jako urzędowego na Górnym Śląsku?

2. Jakie grupy społeczne na Górnym Śląsku, w opinii autora artykułu, były dyskryminowane, ze względu na brak znajomości języka niemieckiego?

Ruch polityczny w obronie języka polskiego na Górnym Śląsku, zapoczątkowany w 1848 roku przez ks. Szafranka, zamarł po Wiośnie Ludów. Tak zwana kwestia polska pojawiała się jedynie w czasie dyskusji o organizacji systemu szkolnego. Zwolennikiem wprowadzenia języka polskiego do szkół podstawowych w rejencji opolskiej był inspektor szkolny, późniejszy wrocławski biskup sufragan – Bernard Bogedain. Nie chodziło mu o wspieranie polskiej tożsamości narodowej, ale o podniesienie poziomu edukacji wsi, zamieszkiwanej przez osoby często nieznające języka niemieckiego. Brak polskojęzycznych nauczycieli spowodował, że działania te miały bardzo ograniczony zasięg (powstały jedynie nieliczne klasy z polskim językiem wykładowym). Ponadto w 1862 roku, na mocy rozporządzenia prezydenta rejencji opolskiej wprowadzono w życie obowiązek nauczania w języku niemieckim wszystkich przedmiotów, poza religią . Było to zgodne z wytycznymi polityki kanclerza Otto von Bismarcka, niechętnego wobec polskich dążeń w zaborze pruskim i na Górnym Śląsku.

Kanclerz Bismarck do dzisiaj jest znany ze swoich wypowiedzi i cytatów z listów oraz z fragmentów zapisywanych wspomnień. Wiele z nich dotyczyło jego antypolskiego nastawienia. W liście do swojej siostry Malwiny zapisał na przykład w 1861 roku takie wytłumaczenie jego poglądów na sprawę polską:

Mam wiele współczucia do ich [Polaków] sytuacji, ale nie możemy robić nic innego, jeżeli chcemy [nadal] istnieć, jak tylko ich wytępić; wilk nie jest temu winny, że został stworzony przez Boga takim jakim jest i z tego powodu zabija się go wtedy kiedy tylko można.

Otto von Bismarck (1815-1898), premier Prus (1862-1890) i kanclerz zjednoczonych Niemiec (1871-1890)

Wikimedia Commons, domena publiczna

6. Polscy działacze narodowi w XIX wieku

W latach 60. XIX wieku zaczął się rodzić na polskim Górnym Śląsku zorganizowany polski ruch narodowy. Do najaktywniej wspierających polskie aspiracje językowe, wykraczając już poza aspekt szkolny, należał Karol Miarka – autor głośnej broszury Głosu wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Górnym Śląsku.

Karol Miarka (1825-1882)

Śląska Biblioteka Cyfrowa

Strona tytułowa broszury z 1865 r.: Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Górnym Śląsku. Zwróć uwagę na miejsce jej wydania i używany język

Materiał ze zbiorów Biblioteki Narodowej, zamieszczony w serwisie Polona

W publikacji Miarka wskazywał na niebezpieczeństwo germanizacji Polaków na Górnym Śląsku.  Postulował równouprawnienie języka polskiego w urzędach, szkołach, bibliotekach i w prasie. W rezultacie ponownie założona została masowo rozpowszechniana polska gazeta. Na mocy decyzji władz rejencji opolskiej, obawiających się niekontrolowanego rozwoju polskiego ruchu narodowego, zaczęto wydawać najpierw niskonakładowe, polskojęzyczne czasopismo wspierane przez duchownych katolickich – Zwiastuna Górnośląskiego (ukazywał się latach 1868 – 1872). Sam K. Miarka został jednak redaktorem innej gazety – Katolika, który stał się wkrótce najpopularniejszym pismem polskim na Górnym Śląsku.

Jednym z najbardziej aktywnych działaczy polskiego ruchu narodowego był następca Miarki, pochodzący z Wielkopolski Adam Napieralski. Udało mu się stworzyć w Opolu wielki polski koncern prasowy, którego czołowym pismem był świetnie redagowany i mający coraz więcej abonentów Katolik. Wspierał on niemiecką, katolicką Partię Centrum, która starała się bronić polskich praw językowych i miała również wsparcie polskich księży na Górnym Śląsku.

7. Górny Śląsk w Cesarstwie Niemieckim

Po wojnie francusko-pruskiej nastąpiło przełomowe dla historii Prus wydarzenie – zjednoczenie Niemiec i powstanie w 1871 Cesarstwa Niemieckiego, na którego czele stanęli władcy z dynastii Hohenzollernów. Górny Śląsk, jako część Prus, w ten sposób stał się także, aż do końca I wojny światowej, częścią Niemiec. Ponieważ Cesarstwo Niemieckie było monarchią konstytucyjną, to również w rejencji opolskiej od 1871 roku odbywały się w pełni demokratyczne wybory (chociaż praw wyborczych nadal nie miały kobiety) do parlamentu ogólnoniemieckiego (Reichstag).

Zjednoczenie Niemiec spowodowało na Górnym Śląsku reformy administracyjne. W styczniu 1876 roku zlikwidowano przestarzałe Stany Prowincjonalne, powołując w ich miejsce Sejm Prowincjonalny (Provinziallandtag). Zwoływany był on okresowo i składał się z przedstawicieli pojedynczych powiatów miejskich i ziemskich. Miał nadal ograniczone kompetencje, był organem nie stanowiącym ustaw, a tylko opiniodawczym. Organem wykonawczym dla Sejmu Prowincjonalnego był Wydział Prowincjonalny (Provinzialausschuss), którego 14 członków wybierał Sejm. Na czele zarządu prowincji stał Starosta Krajowy (Landeshauptamann) zatwierdzany przez monarchę. Wprowadzono także samorząd na poziomie powiatowym (sejmiki powiatowe) i we wsiach. Od 1891 roku chłopi wybierali własną radę gminną i tzw. naczelnika gminy.

Mimo reform samorządowych nadal największą rolę odgrywała jednak scentralizowana, urzędnicza administracja państwowa. Byli to na poszczególnych szczeblach terytorialnych: w prowincjach nadprezydenci, w rejencjach prezydenci, a w powiatach starostowie (landraci).

Prowincja Śląsk w strukturach Cesarstwa Niemieckiego, w latach 1871 – 1918. Zwróć uwagę na wielkość prowincji i jej usytuowanie wobec „centrum” państwa

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

8. Kulturkampf i germanizacja Górnego Śląska

Rok 1871 był nie tylko przełomem z racji powstania Cesarstwa Niemieckiego, ale także zapoczątkowanej przez Bismarcka wieloletniej walki z Kościołem katolickim  (w historii znana jest jako Kulturkampf – wojna o kulturę). Kanclerz Niemiec uważał katolików za przeszkodę w integracji nowego państwa, ponieważ Kościół katolicki był jego zdaniem podporządkowany papieżowi i Rzymowi, a nie celom narodowym (nacjonalistycznym) Niemiec.

Ponieważ Górny Śląsk był prawie całkowicie katolicki (90% mieszkańców, niezależnie czy byli to Polacy czy Niemcy było katolikami), walka z Kościołem stała się częścią konfliktu polsko-niemieckiego. Jednym z jej etapów była eliminacja kleru katolickiego, dotychczas broniącego w większości prawa do nauczania religii w języku polskim, ze szkół publicznych i poddanie edukacji nadzorowi państwowemu. Na obszarze Górnego Śląska język niemiecki stał się w ten sposób jedynym językiem wykładowym. Język polski dopuszczony został tylko w niższych klasach, w nauczaniu religii przed pierwszą komunią. Szkoła stała się od tej pory miejscem walki o język polski, a zarzem miejscem oporu kleru katolickiego przeciwstawiającego się Bismarckowi pod hasłem germanizacja jest protestantyzacją.  Jednym z podstawowych postulatów duchowieństwo katolickie uczyniło zniesienie rozporządzenia o językach oraz uzyskanie prawa do nauczania, przynajmniej religii, w języku ojczystym.

Niemiecka, katolicka Partia Centrum stała się tym samym naturalnym obrońcą interesów polskojęzycznych katolików na terytorium Górnego Śląska. Dzięki temu jej popularność stale rosła. W roku 1881 uzyskała wszystkie 12 mandatów w górnośląskich okręgach wyborczych podczas wyborów do Sejmu Rzeszy Niemieckiej (Reichstag). W latach 1884 – 1898 liczba jej posłów wynosiła niezmiennie 11. Z czasem sojusz Centrum z ruchem polskim uległ rozluźnieniu. Sytuacja ta wynikała ze stopniowej zmiany stanowiska niemieckiego kleru katolickiego wobec kwestii językowej w szkole. Politykę pojednania z państwem  niemieckim zapoczątkował biskup wrocławski Georg Kopp, identyfikujący się z celami niemieckim państwa narodowego. Starał się usunąć wpływ na proboszczów w parafiach górnośląskich polskich działaczy narodowych, kierujących się celami polskiego ruchu nacjonalistycznego opracowanymi przez założoną w 1893 roku Ligię Narodową. Górny Śląsk, mimo że nie był terytorium jednego z zaborów, z racji zamieszkiwania przez ludność polską został ujęty w tym programie za jedną z części przyszłego państwa polskiego.

9. Działalność Wojciecha Korfantego

Jednym z filarów polskiego ruchu narodowego na Górnym Śląsku stał się na początku XX wieku Wojciech Korfanty. Ze swojej polskości uczynił on polityczny sztandar. Był jednym z pierwszych reprezentantów górnośląskiej inteligencji wywodzącej się z warstw plebejskich. Pozyskana wiedza z dziedzin prawa i ekonomii, szerokie horyzonty myślowe, uczyniły z niego jednego z jej niewątpliwie najwybitniejszych przedstawicieli.

W 1901 roku, po ukończeniu edukacji we Wrocławiu, został założycielem i redaktorem pierwszego nowoczesnego dziennika katowickiego – „Górnoślązaka”. Linia polityczna gazety była bardzo agresywna i antyniemiecka, ze sztandarowym hasłem „za wiarę i narodowość” .

Wojciech Korfanty (1873-1939).

Śląska Biblioteka Cyfrowa

Zarówno działalność dziennikarsko-publicystyczna, jak i fakt przynależności  W. Korfantego do Ligii Narodowej zaowocowały zdobyciem mandatu do Reichstagu (po raz pierwszy w 1903 roku). Trudno tu nie przeceniać tego faktu, który był ogromnym sukcesem. Zrywał z lojalistyczną zasadą oddawania polskich głosów na niemieckich, katolickich działaczy partii Centrum. Do niewątpliwych atutów W. Korfantego należała niezwykła umiejętność łączenia problematyki społecznej i narodowej. Nie bez znaczenia były tu także polemiki ze stroną polską, z których na ogół, jako doskonale rozumiejący realia śląskie, wychodził obronną ręką.

Związki z nacjonalistyczną narodową demokracją (endecją) oraz zaangażowanie w obronę polskości nie przesłaniały W. Korfantemu rzeczywistego obrazu stosunków narodowościowych panujących na przełomie XIX i XX wieku w rejencji opolskiej. Dla tego młodego polityka walka z Centrum stanowiła podstawowy cel z tego powodu, że dotyczyła ogromnej liczby ludności indyferentnej narodowo, mogącej z czasem zasymilować się z Niemcami. Stąd też zapewne utożsamiał pojęcie Górnoślązaka z polskością, biorąc za podstawę kryterium językowe. Więzi z polskością, o bardzo zróżnicowanym charakterze, uważał za dominujące. Wiedział, że polsko-niemiecka walka o rząd dusz będzie miała podstawowe znaczenie dla przynależności państwowej Górnego Śląska w w przyszłości.

Ostatni rok przed wybuchem wojny przyniósł polityczne uspokojenie na Górnym Śląsku, a nawet przejściowe odsunięcie z aktywnego życia politycznego W. Korfantego na rzecz bardziej umiarkowanego A. Napieralskiego. Sprawa przyszłości Górnego Śląska miała rozstrzygnąć się dopiero po I wojnie światowej.

Teksty źródłowe

O świadomości narodowej Górnoślązaków

            Górnoślązak odróżnia się od Niemca, tym że jest bardziej podobny do Polaka. Oderwanie Śląska od Polski zrobiło z niego niemieckiego Polaka bez jednoznacznie określonej przynależności narodowej ale z narodowym charakterem wiernym dawnym obyczajom (…) i chociaż zgermanizowany, gdy ustaje jego bezpośredni kontakt z Niemcami wraca do swojego naturalnego usposobienia narodowego. W języku niemieckim czyni nikłe postępy. Jako uczeń po lekcjach odrzuca niemiecką książkę. Jako żołnierz po odbyciu służby wojskowej zapomina niemieckiej mowy i wraca do dawnego ubioru i obyczaju. Monotonna muzyka ludowa przekazuje stare górnośląskie melodie wyrażające uczucia narodowe, których lud nie mógł wypowiadać.

Herman von Hochberg: Prelekcja wygłoszona we Wrocławiu 1845 r. Cyt za: Z. Janeczek, Śląsk wobec polskich walk narodowowyzwoleńczych 1768-1918. Katowice 2001, s. 423.

Pytania i polecenia:

1. Kim był autor cytowanej wypowiedzi? Z jakimi posiadłościami i jakimi wydarzeniami łączysz rodzinę von Hochberg?

2. Czy Górnoślązacy – zdaniem autora wypowiedzi – zostali zgermanizowani? Uzasadnij odpowiedź?

3. Jakie działania Górnoślązaków wskazują na brak identyfikacji z państwem Hohenzollernów?

4. Czy wypowiedź autora – Twoim zdaniem - jest zgodna ze stanem faktycznym? Podaj argumenty uzasadniające twoją ocenę.

Memoriał do Kongresu Słowiańskiego w Pradze. Żądania Ślązaków:

I. Aby Słowianie wespół, mianowicie Polacy, przed publicznością europejską zajęli się rzeczą Ślązaków.

Gdyż wiek nasz dąży za urzeczywistnieniem tej zasady, aby narodowości stanowiły państwa, stąd też Śląsk jedną narodowość z Polska mający i historią, aczkolwiek przez nieprzyjemne wypadki w późniejszych wiekach odosobnioną, lecz przecie w celnych wypadkach tak sobie podobną, z nią dzielący, musi koniecznie do matki swej polski powrócić. (…)

Przez uwagę tak na podział Śląska jako i Polski czynią [Słowianie] takowe główne żądanie:

II. Aby Śląsk austriacki do Galicji przyłączonym został i z tąże pod jednym rządem stał; Śląsk pruski podobnie żeby z poznańskim działem Polski do równych stosunków przywiedzionym był. Przez to najlepiej a jedynie tylko będzie wypełnione żądanie ich.

III. Zabezpieczenie narodowości słowiańsko-polskiej na Śląsku, więc używanie języka polskiego w urzędach i szkołach. Przez to spojenie losów Śląska z losami Polski spodziewają się Ślązacy wszystkich konstytucyjnych swobód, jak to: wolności i równości wiary, swobodnej prasy, równości w obliczu prawa tak użytego, jak przyrodzonego, więc zniesienie pańszczyzny (…). Z takowymi żądaniami przytulający się Ślązacy do grona Słowiaństwa, wzywają Słowian jako braci do popierania żądania ich.

Praga, 5 czerwca 1848 r.

Paweł Stalmach

W.T. Wisłocki: Kongres Słowiański w r. 1848 i sprawa polska. Lwów 1927, s. 196-197; Cyt. za: Z.Janeczek, Śląsk wobec polskich walk narodowowyzwoleńczych 1768-1918., Katowice 2001, s.423, 424.

Pytania i polecenia:

1. Określ, częścią jakich wydarzeń europejskich 1848 r. był Kongres Słowiański w Pradze?

2. Wymień wszystkie żądania dotyczące zmiany położenia Ślązaków, zawarte w memoriale.

3. Oceń możliwości ich realizacji. Ocenę uzasadnij.

Zapamiętaj Po wojnach śląskich w pierwszej połowie XVIII wieku, większa część Śląska przypadła Prusom pod panowaniem HohenzollernówNa Górnym Śląsku od końca XVIII wieku Prusy przeprowadziły wiele reform: administracyjnych, gospodarczych, i społecznychWschodnia część Górnego Śląska (górnośląski okręg przemysłowy) stała się w XIX wieku jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo regionów w całej Europie

Na pruskim Górnym Śląsku doszło w drugiej połowie XIX wieku do polsko-niemieckiego konfliktu narodowościowego, sprowokowanego przez dyskryminacyjne działania II Cesarstwa Niemieckiego po 1871 roku

Największą rolę w ukształtowaniu się polskiego ruchu narodowego na Górnym Śląsku odegrali polscy działacze społeczni i polityczni, wspierani przez księży katolickich , m.in.: ks. Józef Szafranek, Józef Lompa, Karol Miarka, Adam Napieralski, Wojciech Korfanty

Zadania

1. Znajdź dodatkowe informacje o polskich działaczach na Śląsku w II połowie XIX wieku.

2. Poszukaj informacji dotyczących reakcji ludności Śląska wobec polskich powstań narodowowyzwoleńczych w XIX wieku.

3. Scharakteryzuj politykę władz pruskich względem Śląska w XVIII – XIX wieku.

4. Wyjaśnij, dlaczego w tekście użyto określenia „Śląsk - perłą w koronie pruskiej”?

5. Połącz odpowiednio postaci z informacją o ich działalności.

Bernard_Bogedain CC

Bernard Bogedain

Szafranek_Jozef, encyklo

Józef Szafranek

Józef Lompa OBC

Józef Lompa

Korfanty

Wojciech Korfanty

K. Miarka ŚBC

Karol Miarka

Pawel_Stalmach_CC incognito

Polski działacz społeczny, nauczyciel, pisarz i publicysta. Inicjator utworzenia i organizator wielu polskich organizacji społecznych, gospodarczych i kulturalnych na Śląsku, m.in. Górnośląskiego Towarzystwa Kredytowego Włościan. W latach 1869-1880 właściciel i redaktor czasopisma Katolik oraz nakładowej Księgarni Katolickiej. W Mikołowie wydawał tygodnik oświatowy „Monika” (1876-1880) i dwutygodnik „Poradnik Gospodarczy” (1879-1881). Po 1871 związał się z niemiecką katolicką partią opozycyjną Centrum. Obrońca polskiego Kościoła katolickiego w okresie Kulturkampfu. Prześladowany i więziony przez władze pruskie. Autor popularnych powieści historycznych.

Polityk i publicysta, polski działacz narodowy na Śląsku, jeden z czołowych przywódców Chrześcijańskiej Demokracji. Redaktor Górnoślązaka w Katowicach. Występował przeciwko germanizacyjnym posunięciom władz i partii Centrum. Zgodnie z podstawami programowymi Narodowej Demokracji głosił hasła nierozerwalnej łączności Górnoślązaków z narodem polskim, domagał się równouprawnienia narodowego Polaków. Deklarował się jako przeciwnik socjalizmu, opowiadając się jednocześnie za poprawą warunków materialnych robotników oraz demokratyzacją państwa pruskiego. Przywódca Chadecji. Dyktator III powstania śląskiego.

Biskup sufragan wrocławski. Reformator szkolnictwa elementarnego w rejencji opolskiej. Rozpoczął wprowadzanie języka polskiego do szkół elementarnych na Górnym Śląsku oraz do seminariów nauczycielskich. W nowo założonym seminarium nauczycielskim w Pyskowicach obsadził stanowiska nauczycielami Polakami z Poznańskiego. Podobnie do seminarium w Głogówku wprowadził język polski, jako obowiązkowy. Nakazał również używanie podręczników polskich w szkołach ludowych. W latach Kulturkampfu jego obecność stała się jednym z najważniejszych problemów spornych na Górnym Śląsku. Jako dyrektor seminarium nauczycielskiego wydał drukiem zbiór polskich pieśni kościelnych pt. Śpiewy nabożne, który doczekał się kilku wydań. W specjalnej odezwie do księży, organistów i nauczycieli zwrócił się z prośbą o zbieranie pozostałych jeszcze pieśni ludowych

Nauczyciel i organista wiejski, śląski działacz narodowy, jeden z pionierów oświaty ludowej. Współpracownik wielu pism dla ludu: Tygodnika Polskiego, Przyjaciela Ludu, Dziennika Górnośląskiego, Telegrafu GórnośląskiegoGwiazdki Cieszyńskiej.
Jeden z najwybitniejszych folklorystów polskich, zapoczątkował systematyczne gromadzenie pieśni i prozy ludowej na Śląsku. Dorobek pisarski obejmuje wiersze i prozę przeznaczoną dla ludowego czytelnika, podręczniki szkolne, poradniki z zakresu oświaty rolniczej, dziełka religijne, prace historyczne i etnograficzne, artykuły publicystyczne.
Członek wielu towarzystw rolniczych i naukowych. W swojej walce o podniesienie kultury rolnej i sprawiedliwość był legalistą, domagał się pełnej realizacji tego, co gwarantowały chłopom obowiązujące ustawy.

W czasie studiów w Wiedniu poznał Polaków z Galicji. Jeszcze przed powrotem do Cieszyna uczestniczył w Zjeździe Słowiańskim w Pradze. Związany z „Tygodnikiem Cieszyńskim” oraz „Gwiazdką Cieszyńską”. Poza redagowaniem pism pisywał poematy oraz prace słowianoznawcze. Wydawał broszury polemiczne, w których poruszał tematy związane z problemami narodowościowymi Górnego Śląska. Przyczynił się do powstania na Śląsku Cieszyńskim organizacji i instytucji narodowych: Złączenie Polskie (1842, które szybko upadło i zostało zastąpione przez Towarzystwo uczących się języka polskiego w gimnazjum ewangelickim w Cieszynie), Czytelni polskiej (1848), Towarzystwa Naukowej Pomocy dla Księstwa Cieszyńskiego (1872) oraz Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego (1885).

Działacz narodowy na Śląsku, ksiądz. W latach 1848-1851 był posłem do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego z okręgu bytomskiego. Posiadał duże wpływy wśród posłów śląskich pochodzenia chłopskiego. W parlamencie domagał się poprawy sytuacji górników i hutników oraz praw dla języka polskiego.

6. Czy wiesz kim była tajemnicza osoba w zadaniu powyżej?

Tutaj dowiesz się więcej A. Frużyński, Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 3, 2016.J. Grudniewski, Rejencja opolska, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.D. Nawrot, Wojny śląskie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.M. Pater, Wincklerowie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 2, 2015.Pałace i siedziby rodowe szlachty śląskiej, w: Śląskie kolekcje sztukiRewolucja przemysłowa na Górnym Śląsku. Reden-Baildon-Godula, "Poczet Gwarków Śląskich" 2011, z. 3, red. Z. Nowak, J. Mańka

Historia Górnego Śląska, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011

Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2002.

Powiązane lekcje

ŚLĄSK W GRANICACH PAŃSTWA PRUSKIEGO

historia, społeczeństwo

PRUSKI GÓRNY ŚLĄSK, INDUSTRIALIZACJA, GÓRNICTWO WĘGLOWE, GERMANIZACJA    

rozpocznij lekcję    

ŚLĄSK CIESZYŃSKI POD PANOWANIEM HABSBURGÓW (1742–1918)

historia, społeczeństwo

WALKA O ŚLĄSK, AUSTRIACKI GÓRNY ŚLĄSK, KSIĘSTWO CIESZYŃSKIE, POLSKI RUCH NARODOWY, MACIERZ SZKOLNA  

rozpocznij lekcję    

ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE - POMIĘDZY PRUSAMI A ROSJĄ PRZED I WOJNĄ ŚWIATOWĄ

historia, społeczeństwo

TRÓJKĄT TRZECH CESARZY, GÓRNICTWO WĘGLOWE, KOLEJ WARSZAWSKO-WIEDEŃSKA, ZAGŁĘBIE  

rozpocznij lekcję    

ZIEMIA CZĘSTOCHOWSKA. OD XVIII DO POCZĄTKU XX WIEKU

historia, społeczeństwo

KOLEJ WARSZAWSKO-WIEDEŃSKA, INDUSTRIALIZACJA, GUBERNIA, POWIAT, JASNA GÓRA

rozpocznij lekcję    

JAWORZNO POMIĘDZY MAŁOPOLSKĄ A ŚLĄSKIEM PRZED I WOJNĄ ŚWIATOWĄ

historia, społeczeństwo

WOLNE MIASTO KRAKÓW, KOLEJ WARSZAWSKO-WIEDEŃSKA, ROZWÓJ REGIONALNY, JAWORZNICKIE GWARECTWO WĘGLA KAMIENNEGO, GÓRNICTWO WĘGLOWE  

rozpocznij lekcję