JAWORZNO POMIĘDZY MAŁOPOLSKĄ A ŚLĄSKIEM PRZED I WOJNĄ ŚWIATOWĄ

historia, społeczeństwo
Przypomnij sobie

1. Jakie terytoria objęło swym zasięgiem Wolne Miasto Kraków?

2. Czy w myśl wprowadzonego ustroju, Wolne Miasto Kraków było faktycznie „wolne”? Uzasadnij swój wybór.

3. Jakie reformy społeczne wprowadzono na terenie Wolnego Miasta w krótkim okresie jego istnienia?

4. Jakie były losy Wolnego Miasta Krakowa w latach 40-tych XIX wieku?

1. Początki Jaworzna

Pierwsze wzmianki o Jaworznie pojawiają się  już w XIII wieku. Rozwój osady w średniowieczu wiązał się bezpośrednio z kopalnictwem kruszcowym. Eksploatacja galeny ołowianej zakończyła się na tym terenie dopiero w wieku XVI, z powodu wyczerpania się surowca.

Przygraniczna osada, wraz z odrębnymi ówcześnie innymi miejscowościami: Byczyną, Ciężkowicami i Długoszynem  (należącymi do istniejącej wówczas kasztelanii chrzanowskiej), rozwijała się w obrębie parafii jaworznickiej. W 1274 roku książę Bolesław Wstydliwy oderwał te ziemie od Księstwa opolskiego, włączając je do Księstwa krakowskiego. W tym czasie ukształtowała się więc granica pomiędzy Małopolską a Śląskiem na rzece Przemszy, obok Jelenia. Ponieważ książęta śląscy złożyli pod koniec XIII wieku hołdy lenne królowi czeskiemu, granica na Przemszy stała się granicą między Polską a Czechami.

Granica pomiędzy księstwami opolskim i krakowskim w XII-XIII wieku wg mapy M. Leś-Runickiej. Wskaż kierunek tych zmian

M. Leś-Runicka, Historia Jaworzna do 1795 roku, Jaworzno 2011. ŚBC.

Po włączeniu do Księstwa krakowskiego miejscowość krótko należała do Gryfitów, małopolskiego rodu możnowładców. Potem weszła w skład dóbr biskupa krakowskiego. Pod koniec XVIII wieku, wraz z reformą skarbową w Rzeczypospolitej,  dobra jaworznickie stały się własnością skarbu państwa.

Na skutek III rozbioru Polski Jaworzno weszło w skład zaboru austriackiego. Jednak w okresie wojen napoleońskich – w 1809 roku – przyłączono je na 6 lat do Księstwa Warszawskiego. W traktacie wiedeńskim w 1815 roku, kiedy utworzono pod auspicjami mocarstw rozbiorowych Rzeczpospolitą Krakowską (Wolne Miasto Kraków), Jaworzno weszło w jej skład. Po klęsce powstania krakowskiego w 1846 roku i likwidacji  Rzeczypospolitej, Jaworzno na powrót stało się częścią zaboru austriackiego.

Zwróć uwagę na lokalizację Jaworzna w granicach Rzeczypospolitej Krakowskiej. Zapamiętaj, że jeszcze na początku XIX wieku związki ziemi jaworznickiej z Krakowem były bardzo wyraźne i nie podawane w wątpliwość

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

Zmiany polityczne w pierwszej połowie XIX wieku miały także pozytywne skutki, związane z postępowymi reformami wewnętrznymi. Na mocy Kodeksu Napoleona chłopi uzyskali wolność osobistą. W 1827 roku na terenie  Rzeczypospolitej Krakowskiej zniesiono pańszczyznę, jednocześnie chłopi otrzymali ziemię na warunkach tzw. wieczystej dzierżawy, oznaczającej w praktyce prawo własności (pełna reforma uwłaszczeniowa w całym zaborze pruskim nastąpiła jednak dopiero w 1848 roku).

2. Rozwój gospodarczy w XIX wieku

W latach 1833 – 1838 wybudowano drogę bitą łączącą Krzeszowice, Trzebinię, Chrzanów oraz Jaworzno z Krakowem. Kolejna, krótsza droga, powstała w 1876 roku na zalecenie Jaworznickiego Gwarectwa Węglowego. Wkrótce też uzyskała ona status drogi powiatowej.

Jednym z najważniejszych osiągnięć komunikacyjnych, mającym istotne znaczenie gospodarcze dla ziemi jaworznickiej, była budowa linii kolejowej, łączącej Kraków z Mysłowicami. Z przyczyn technicznych nie udało się stworzyć bezpośredniego połączenia z Jaworznem, jednak doprowadzono je do pobliskich Ciężkowic i Szczakowej. Dobudowanie do tej linii kolejowej nowego odcinka Szczakowa – Maczki (Granica) pozwoliło z kolei na włączenie Jaworzna i Szczakowej do sieci związanej z strategiczną dla tej części Europy Koleją Warszawsko-Wiedeńską. W 1903 roku ukończono budowę linii lokalnych: Jaworzno – Chrzanów oraz Jaworzno – Szczakowa, z uwzględnieniem bocznic dla szybko rozwijających się miejscowych zakładów przemysłowych.

Dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Szczakowej. Zapamiętaj, że u progu XX wieku Jaworzno było ważnym węzłem komunikacyjnym. Wyjaśnij dlatego tak się stało i jakie działania spowodowały, że miasto utraciło swój status

Archiwum Muzeum Miasta Jaworzna
Ciekawostka

Kolej Warszawsko-Wiedeńska,  pierwsza linia kolejowa w Królestwie Polskim

Uruchomiona w latach 1845–48, łączyła Warszawę przez Skierniewice, Piotrków i Częstochowę z Krakowem, Wiedniem i Wrocławiem (w  Królestwie Polskim ostatnią stacją była Granica, czyli dzisiejsze Maczki, po stronie galicyjskiej kluczową rolę odgrywał węzeł Szczakowa, a po pruskiej stacja Mysłowice). Kolej Warszawsko-Wiedeńska wybudowana została z inicjatywy H. Łubieńskiego i P. Steinkellera, a od 1842 jej inwestorem był rząd. Długość linii kolejowej wynosiła 307 km.

Oprócz rozwoju sieci komunikacyjnej, w XVIII wieku w Jaworznie  ponownie pojawił się przemysł wydobywczy, jednak już nie górnictwo kruszcowe, ale górnictwo węgla kamiennego. Jeszcze za panowania ostatniego polskiego króla – Stanisława Augusta Poniatowskiego – rozpoczęła pracę w Szczakowej pierwsza kopalnia w 1767 roku, ale rychło zaprzestała wydobycia. Ponownie wydobycie zainicjował w 1790 roku dzierżawcy dóbr jaworznickich Aleksander Romiszewski i dopiero wówczas można mówić o regularnej eksploatacji węgla kamiennego w Jaworznie.

Szybki rozwój górnictwa węglowego w Jaworznie nastąpił po roku 1871, kiedy to miejscowe kopalnie wykupiła spółka wiedeńskich bankierów i przemysłowców, tworząc Jaworznickie Gwarectwo Węgla Kamiennego. Głównym odbiorcą węgla była kolej. Skoncentrowanie przemysłu w rękach jednej grupy kapitałowej pozwoliło spółce na uzyskanie statusu monopolisty. Prywatne kopalnie nie były w stanie sprostać konkurencji z Gwarectwem i stopniowo je likwidowano.

Następstwem zmian organizacyjnych był szybki wzrost wydobycia. O ile na początku XIX wieku łącznie kopalnie prywatne w Jaworznie i Dąbrowie wydobywały nie więcej niż 1600 ton węgla kamiennego, a przed utworzeniem Gwarectwa około 50 tys. ton rocznie, to w 1880 wydobycie kopalń gwarectwa wyniosło 250 tys. t, w 1890 – 459 tys. t, a w 1900 – 733 tys. t. Stanowiło to 84 % wydobycia w skali całej Galicji. Zyski umożliwiały z kolei rozbudowę i modernizację technologiczną górnictwa jaworznickiego. Na przełomie wieków XIX i XX, przy miejscowych kopalniach Rudolf Fryderyk August, uruchomiono elektrownie zakładowe, które z czasem przekształcono w pierwszą elektrownię miejską w Jaworznie.

Oprócz wydobycia węgla kamiennego w pierwszym dwudziestoleciu XIX wieku rozpoczęto także produkcję cynku oraz ałunu (dzielnica Stara Huta).

Archiwum Muzeum Miasta Jaworzna (syg. MMJF299)

Kopalnia Fryderyk August w Jaworznie na pocztówce z 1906 roku. Wskaż na elementy charakterystyczne dla typowego pejzażu przemysłowego. Na podstawie wiedzy pozaźródłowej odpowiedź, czy taki pejzaż nadal jest obecny w przestrzeni miasta. Odpowiedź uzasadnij

Śląska Bibliotekja Cyfrowa

3. Rozwój przestrzenny

Industrializacja powodowała naturalne zmiany w strukturze przestrzennej ówczesnej wsi Jaworzno. Wzrost liczby mieszkańców zatrudnianych w przemyśle wymuszał ich zakwaterowanie w pobliżu miejsca pracy, co z kolei powodowało konieczność budowy mieszkań dla robotników. Tak powstawały tzw. osady przyfabryczne. Pod koniec  XIX wieku bracia Izaak Wolf i Dawid Gutmanowie (współudziałowcy Gwarectwa) posiadali już 198 budynków z 610 mieszkaniami oraz 5 tzw. domów-koszar dla 520 robotników bez rodzin. Jeśli doliczymy do tego budynki użyteczności publicznej (łaźnie, szkoły), administracje kopalń, budowle sakralne, jak i zabudowę indywidualną, widać wyraźnie, że urbanizacja obszaru Jaworzna w tym czasie była ciągła i bardzo dynamiczna.

W ślad za wzrostem liczby mieszkańców rozwijała się infrastruktura miejscowości. W 1857 roku Jaworzno otrzymało własny oddział urzędu skarbowego, następnie pocztę i posterunek policji (1871). W 1893 roku otwarto w Jaworznie oddział sądu powiatowego.

Początki administracji terytorialnej Jaworzna przypadają także na wiek XIX. Jeszcze w Rzeczypospolitej Krakowskiej Jaworzno, wraz z Byczyną, Jeleniem, Ciężkowicami, Szczakową, Dabrową i Długoszynem, było samodzielną gminą wiejską z własnym wójtem dla wszystkich tych miejscowości. W 1838 roku wprowadzono system komisarzy dystryktowych, następnie tzw. system gmin okręgowych (Bezirksgemeinde), obejmujących od kilku do kilkunastu miejscowości. Wraz z Jaworznem w gminie takiej znalazły się Byczyna, Ciężkowice, Dąbrowa, Jeleń, Długoszyn, Szczakowa. Luszowice, Góry Luszowskie, Czyżówka, Płoki, Myślachowice, Siersza i Wodna.

Zwróć uwagę na przygraniczne położenie Jaworzna. Wskaż nazwy państw, z którymi graniczyło. Wyjaśnij znaczenie, które dla miasta niosła z sobą taka lokalizacja.

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

4. Jaworzno miastem

Austriacka reforma samorządowa z lat sześćdziesiątych XIX wieku pociągnęła za sobą kolejne zmiany w ustawodawstwie. W 1896 roku nadano status małomiasteczkowy 131 miejscowościom w Galicji, w tym Szczakowej. Jaworzno zostało pominięte, choć było większym i ludniejszym ośrodkiem od wielu wsi ujętych w tekście ustawy.

Wobec tego rada gminy wystąpiła z wnioskiem do władz o nadanie także Jaworznu praw miejskich. Po pierwszej, bezskutecznej petycji, powtórzono ją w 1900 roku. Wtedy dopiero spotkała się ona z przychylnością Państwowej Rady w Chrzanowie. Kwestię podjął następnie galicyjski Sejm Krajowy we Lwowie, który 21 czerwca 1901 roku uchwalił nadanie Jaworznu praw miejskich (status małomiasteczkowy). 21 września 1901 roku ustawę  o prawach miejskich dla Jaworzna podpisał cesarz Franciszek Józef I. Pierwszym burmistrzem miasta Jaworzna został  Franciszek Schattanek.

W czasie I wojny światowej w mieście nie było działań wojennych. W 1918 roku Jaworzno wraz z byłym zaborem austriackim znalazło się w odrodzonym państwie polskim. W II Rzeczypospolitej należało do województwa krakowskiego.

Tekst źródłowy

Historia miasta Jaworzno

(fragmenty)

 

Uchwała z 3 lipca 1896 r. nadała status małomiasteczkowy 131 miejscowościom w Galicji, między innymi Szczakowej. Niestety, z nieznanych powodów Jaworzno, które było większym i ludniejszym ośrodkiem od wielu miejscowości wymienionych w tekście ustawy, zostało pominięte. Trudno odnaleźć dokumenty, które wyjaśniałyby tę sytuację. Wiemy jedynie, że natychmiast po wydaniu ustawy rada gminna naszego miasta podjęła decyzję o wystąpieniu z wnioskiem do władz o nadanie uprawnień miejskich. Pierwszy wniosek został uchwalony na posiedzeniu rady 19 listopada 1896 roku. Ponowiono go 24 kwietnia 1900 roku. Wniosek zaakceptowała Państwowa Rada w Chrzanowie, która stwierdziła:…”wobec widocznego rozwoju gminy Jaworzno, obowiązująca tam ustawa gminna dla wsi z roku 1866 nie odpowiada tamtejszym, zmienionym stosunkom miejscowym, a przeto pożądanem jest przeniesienie tej miejscowości do kategorii  gmin podlegających ustawie gminnej z 3 lipca 1896 roku, której ściślejsze przepisy niewątpliwie wyjdą gminie na korzyść.”

            Sprawa praw miejskich dla Jaworzna była tematem posiedzenie Sejmu Lwowskiego 21 czerwca 1901 roku. Posłowie większością głosów zdecydowali o przyznaniu Jaworznu statusu małomiasteczkowego.

Ustawa została podpisana 21 września 1901 roku przez cesarza Franciszka Józefa I i wydrukowana w Krajowym Dzienniku Ustaw i Rozporządzeń. Tym samym od 21 września 1901 roku Jaworzno ma prawa miejskie. W ty, czasie przełożonym gminy buł niejaki Franciszek Schattanek. Można przyjąć, że to właśnie on był najpierw wójtem Jaworzna – pod jego przewodnictwem rada gminna przygotowywała wniosek o przyznanie praw miejskich. On też we wrześniu 1901 roku został burmistrzem Jaworzna. Z pochodzenia zapewne Polak. (…) Nazwisko polskie, lecz zniemczone w pisowni sugeruje austriacki lojalizm, często spotykany wśród galicyjskich urzędników. (…) Nie odnaleziono źródeł, które dokładniej określałyby zasługi Schattanka jako zwierzchnika władz miejskich Jaworzna. Był prezesem Towarzystwa Weteranów Wojskowych w naszym mieście – warunek członkostwa w Towarzystwie stanowiła, co najmniej roczna służba z cesarsko-królewskim wojsku austriackim. Było to stowarzyszenie mężczyzn, którzy należeli do jaworznickiej elity (inspektorzy i sztygarzy kopalń, nauczyciele oraz urzędnicy). Franciszek Schattanek był pracownikiem kolei żelaznej, potem zaś naczelnikiem stacji w Jaworznie wybudowanej w latach 1900 – 1903).(…) Rada Miejska składała się głównie z przedstawicieli społeczeństwa o najwyższych dochodach oraz odpowiednim wykształceniu. Przywileje miało Jaworznickie Gwarectwo, które wprowadzało do rady miejskiej swego przedstawiciela – wirylistę. (…)

W wyborach z 1913 r. zostało wybranych jeszcze 11 pracowników zarządu Gwarectwa (jedna trzecia rady miejskiej). Udział miejscowej ludności w radzie zaznaczył się wyborem 9 gospodarzy – rolników oraz 8 rzemieślników. Ponadto radnymi zostali: miejscowy proboszcz, ksiądz katecheta, kierownik szkoły, prezes miejscowego sadu oraz adwokat. Było też dwóch radnych, których określano jako właściciele realności, czyli własnych domów w Jaworznie – bez precyzowania ich profesji. W radzie miejskiej nie znaleźli się przedstawiciele robotników, którzy w większości nie mieli prawa wyborczego. Ze względu na małe dochody nie przekraczali oznaczonych progów podatkowych dla poszczególnych kół wyborczych. Za to górnicy mieli reprezentację w osobach przedstawicieli zarządu Gwarectwa, która stanowiła poważną siłę nacisku we władzach samorządowych. (…)

M. Leś-Runicka, Historia miasta, Jaworzno, b.m.w. [2001], s. 9-10.

Pytania:

1. Do jakich argumentów odwoływała się Państwowa Rada w Chrzanowie, wnioskując o nadanie praw miejskich Jaworznu ?

2. Jak autor tekstu - i zapewne ówczesne władze Jaworzna - odnosiły się do uchwały z lipca 1896 r.? Podaj argumenty uzasadniające twoją opinię.

3. Jakie zmiany spowodowało uzyskanie statusu małomiasteczkowego przez Jaworzno?

4. Jaka jest opinia autora o pierwszym burmistrzu miasta? Wskaż fragmenty tekstu, które potwierdzają tę opinię.

5. Wyjaśnij, jaką pozycję w radzie miejskiej zajmowało znane ci z głównego tekstu i z tekstu źródłowego Gwarectwo Węglowe? Uzasadnij odpowiedź.

Na podstawie powyższego widoku przedstawiającego rynek w Jaworznie spróbuj określić z jakiego okresu może on pochodzić . Podaj dwa argumenty uzasadniające twoją opinię.

Jaworzno. Portret Miasta, Jaworzno 2004. ŚBC
Zapamiętaj Ziemia jaworznicka leży na obszarze historycznej Małopolski

Rozwój ziemi jaworznickiej w XIX wieku związany był z industrializacją: budową Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i rozbudową kopalń węgla kamiennego

Jaworzno należało przez większą część wieku XIX do zaboru austriackiego, ale w latach 1809-1815 znajdowało się w granicach Księstwa Warszawskiego, a w latach 1815-1846 w Rzeczpospolitej Krakowskiej

W 1901 roku Jaworzno otrzymało prawa miejskie, dzieląc do I wojny światowej losy austriackiego kraju koronnego - tzw. Galicji i Lodomerii

Zadania

1. Na podstawie tekstu źródłowego wskaż podobieństwa i różnice między historyczną a dzisiejszą radą miasta. Wypełnij tabelę.

    RADA Z POCZĄTKU XX WIEKU WSPÓŁCZESNA RADA
    PODOBIEŃSTWA
    RÓŻNICE

    2. Na podstawie map zamieszczonych w tekście określ zmiany w przynależności administracyjnej Jaworzna w XIX wieku.

    3. Wyjaśnij, dlaczego przepisy prawne dotyczące sytuacji chłopów w okręgu jaworznickim czasów Rzeczypospolitej Krakowskiej uznajemy za postępowe, mimo że miały miejsce w okresie zaborów?

    4. Określ, jakie czynniki zaważyły na rozwoju gospodarczo-społecznym Jaworzna w XIX wieku?

    Tutaj dowiesz się więcej 110 lat Jaworzna w fotografii. Muzeum Miasta Jaworzna. Jaworzno 2010.Jaworzno. Portret miasta. Urząd Miejski w Jaworznie. Jaworzno 2004R. Krzysztofik, Miasta województwa śląskiego, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.M. Leś-Runicka, Dzieje miasta, bmrwM. Leś-Runicka, Historia Jaworzna do 1795 roku, Jaworzno 2011S. Proksa, Dzieje przemysłu, bmrw

    M. Leś-Runicka, Historia miasta, Jaworzno, b.m.w. [2001]

    Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, red. J. Lewandowska, Kraków, 1969

    Powiązane lekcje

    ŚLĄSK W GRANICACH PAŃSTWA PRUSKIEGO

    historia, społeczeństwo

    PRUSKI GÓRNY ŚLĄSK, INDUSTRIALIZACJA, GÓRNICTWO WĘGLOWE, GERMANIZACJA    

    rozpocznij lekcję    

    GÓRNY ŚLĄSK POD PANOWANIEM HOHENZOLLERNÓW (1742-1914)

    historia, społeczeństwo

    WALKA O ŚLĄSK, PRUSKI GÓRNY ŚLĄSK, GERMANIZACJA, INDUSTRIALIZACJA, POLSKI RUCH NARODOWY, GÓRNICTWO WĘGLOWE      

    rozpocznij lekcję    

    ŚLĄSK CIESZYŃSKI POD PANOWANIEM HABSBURGÓW (1742–1918)

    historia, społeczeństwo

    WALKA O ŚLĄSK, AUSTRIACKI GÓRNY ŚLĄSK, KSIĘSTWO CIESZYŃSKIE, POLSKI RUCH NARODOWY, MACIERZ SZKOLNA  

    rozpocznij lekcję    

    ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE - POMIĘDZY PRUSAMI A ROSJĄ PRZED I WOJNĄ ŚWIATOWĄ

    historia, społeczeństwo

    TRÓJKĄT TRZECH CESARZY, GÓRNICTWO WĘGLOWE, KOLEJ WARSZAWSKO-WIEDEŃSKA, ZAGŁĘBIE  

    rozpocznij lekcję    

    ZIEMIA CZĘSTOCHOWSKA. OD XVIII DO POCZĄTKU XX WIEKU

    historia, społeczeństwo

    KOLEJ WARSZAWSKO-WIEDEŃSKA, INDUSTRIALIZACJA, GUBERNIA, POWIAT, JASNA GÓRA

    rozpocznij lekcję