KWESTIA ŚLĄSKA W POLITYCE JAGIELLONÓW

historia, społeczeństwo
Przypomnij sobie

1. Do kogo należał Śląsk w czasach ostatnich Piastów?

2. Na czym polegało „zhołdowanie” księstw śląskich przez Przemyślidów/Luksemburgów?

3. Kiedy i w jaki sposób Jagiellonowie stali się kolejną dynastią panującą w Polsce?

4. Kim był Jan Hus i jaki nurt określamy mianem husytyzmu?

1. Śląsk w czasach wojen husyckich

Problem Śląska, który znajdował się od XIV wieku w granicach Królestwa Czech, pojawił się w polityce zagranicznej panujących w Królestwie Polskim Jagiellonów (Władysława Jagiełły) w latach 30. XV wieku. Królem Czech, ale także Węgier i Niemiec, był wówczas Zygmunt Luksemburski. Jego panowanie trwało do 1437 roku.

Król, a później cesarz Zygmunt Luksemburski odegrał znaczącą rolę na soborze w Konstancji. Był współodpowiedzialny za spalenie na stosie Jana Husa. Od 1420 r. walczył z husytami o zdobycie tronu w Czechach, który ostatecznie opanował w 1436 r. Zwróć uwagę na przedstawione w źródle insygnia władzy. Odszukaj także informacje na temat tarczy herbowych, znajdujących się na fotografii.

Albrecht Durer, Wikimedia Commons, domena publiczna

Królowie czescy w XIV-XVI wieku (od 1348 roku władcy Śląska), w nawiasach podano daty panowania

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej

Po śmierci Zygmunta część husytów czeskich ofiarowała czeską koronę królewiczowi polskiemu – Kazimierzowi Jagiellończykowi. Oznaczało to jednak konflikt z kontrkandydatem do korony – Albrechtem Habsburgiem.

Część możnowładztwa polskiego sprzyjała pomysłowi osadzenia na tronie czeskim młodszego syna Władysława Jagiełły, mając nadzieję na wzmocnienie w ten sposób dynastii. W 1438 roku polskie oddziały przekroczyły granice Śląska, zatrzymując się na pograniczu morawskim. Jedynie straż przednia armii dotarła do Czech. Obóz polski założony pod Opawą zasilili czescy i morawscy zwolennicy królewicza polskiego.

Nie doceniono wpływów Habsburga wśród szlachty czeskiej. Nieufni wobec krakowskiego pretendenta okazali się nawet książęta górnośląscy. Ostrożne deklaracje padły jedynie ze strony władców oświęcimskich, którzy obietnicę hołdu uzależnili jednak od stanowiska pozostałych książąt śląskich, a ci we Wrocławiu uroczyście przyjęli Albrechta Habsburga. Przekreśliło to polską kandydaturę.

Jednak zainteresowanie Jagiellonów śląskim pograniczem nie wygasło. Przykładem może być zbrojne zajęcie Zatoru w 1438 roku. Jego zwrot nastąpił dopiero dwa lata później, kiedy to Władysław III (Warneńczyk) przyjął w zamian zamek położony w przygranicznym Barwałdzie. Dawał mu on strategiczną możliwość ochrony drogi prowadzącej do polskiej stolicy.

Zamek w Zatorze

Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa, domena publiczna
Ciekawostka

Księstwo Zatorskie powstało 1445 r. wskutek podziału księstwa oświęcimskiego pomiędzy synów zmarłego księcia Kazimierza. Zator objął najstarszy syn Kazimierza, Wacław, który w 1456 r. złożył hołd królowi polskiemu, Kazimierzowi IV Jagiellończykowi.
Po Wacławie księstwo podzielili między siebie czterej jego synowie – Kazimierz, Wacław, Janusz i Władko. Po śmierci pozostałych braci pełnię władzy skupił w swym ręku Janusz (Janusz IV), który w 1494 r. odsprzedał księstwo zatorskie królowi polskiemu, Janowi I Olbrachtowi. Książę Janusz zachował dożywotnio władzę i dopiero po jego śmierci w 1513 r. księstwo zatorskie zostało przyłączone do Polski (do województwa krakowskiego). Oficjalnego aktu inkorporacji dokonano w 1564 r. na sejmie w Warszawie.
Księstwo zatorskie zachowało odrębny herb – orła białego w błękitnym polu z literą „Z” na piersiach.

Już po roku od objęcia tronu śmierć Albrechta Habsburga ponownie skłoniła Polskę do ingerencji na Śląsku. Sprzyjało temu stale postępujące rozdrobnienie polityczne księstw śląskich. W 1443 roku biskup krakowski kupił od książąt oświęcimskich ziemię siewierską, z której nie złożył Koronie Czeskiej hołdu lennego. Wywołało to przygraniczny konflikt, oficjalnie angażujący stronę polską. W wyniku paroletniej wojny ustalono kompromis, na mocy którego Siewierz pozostał pod władzą polskiego biskupa. Jednocześnie zadeklarowano wolę wspólnej reprezentacji politycznej z pozostałymi książętami śląskimi oraz pokojowego rozwiązywania przyszłych sporów. Umowa była jednak stale łamana przez obie strony, które dość często naruszały granicę Małopolski i Śląska. Przykładowo pustoszenie ziemi wieluńskiej przez Bolesława V opolskiego i  młodszą generację Piastów oświęcimskich wiązało się z polskimi akcjami odwetowymi. W latach 1452 – 1453 polska armia oblegała Oświęcim, czego skutkiem stało się złożenie hołdu lennego polskiemu królowi przez Jana IV, księcia oświęcimskiego. Rok później sprzedał on swemu suwerenowi wszelkie prawa do swojej części ziemi oświęcimskiej (poza ziemią gliwicką).

2. W czasach Jerzego z Podiebradu

Polskie roszczenia terytorialne na Śląsku powstrzymane zostały czasowo na początku lat sześćdziesiątych XV wieku przez kolejnego czeskiego króla – Jerzego z Podiebradu, związanego z przychylnym Jagiellonom obozem umiarkowanych husytów – utrakwistów. Działania Jerzego w stosunkowo krótkim czasie doprowadziły do uspokojenia stosunków wewnętrznych w księstwach śląskich. Król, dzięki umiejętnej polityce hołdowania, a także wykupywania ziem śląskich (nabytki w ziemi opawskiej, hrabstwo kłodzkie, czy księstwo ziębickie), wzmocnił pozycję własnego rodu Podiebradów, którzy obok Piastów i Przemyślidów stali się znaczącą dynastią, panującą na Śląsku.

1462 roku doszło do spotkania Jerzego z polskim monarchą Kazimierzem Jagiellończykiem, w czasie którego omawiano coraz groźniejszy problem zagrożenia tureckiego. Uregulowano wtedy wzajemne spory: władca czeski zrzekł się w imieniu Korony Czeskiej wszystkich terytoriów śląskich włączonych wcześniej do Królestwa Polskiego; Kazimierz Jagiellończyk zrezygnował ze swych roszczeń do tronu czeskiego.

Pod koniec panowania Jerzego z Podiebradów doszło w Królestwie Czech do wojny o tron. W 1467 roku zawiązała się koalicja części szlachty czeskiej, wsparta przez króla węgierskiego – Macieja Korwina (popieranego również przez papieża). Jerzy zdołał mimo to obronić swe władztwo w Czechach i części Moraw.

Po śmierci Jerzego, a zgodnie z jego wolą, w 1471 roku na tron czeski powołano syna Kazimierza Jagiellończyka – Władysława. Wydarzenie to wywołało konflikt polsko-węgierski, którego nie zdołano rozwiązać pokojowo w czasie rokowań w Nysie i Opawie toczących się dwa lata później. Wojna wybuchła więc ponownie w 1474 roku. Armia polska (licząca ponad 10 000 zbrojnych) zmierzała do połączenia z siłami czeskimi Władysława Jagiellończyka rozlokowanymi na Dolnym Śląsku, co miało pozwolić na zdobycie głównego punkt oporu zwolenników Macieja Korwina – Wrocławia. Siły polskie poniosły jednak, już pod Opolem porażkę.

Jerzy z Podiebradu – król Czech w latach 1458-1471. Był pierwszym w historii królem państwa europejskiego, który odrzucił wiarę rzymskokatolicką i przyjął nauki Jana Husa

Wikimedia Commons, domena puliczna

Główny cel wyprawy nie został osiągnięty. Przewaga liczebna połączonych wojsk polskich i czeskich, wobec braku dostatecznej aprowizacji, okazała się niewystarczająca. Umocniony pod Wrocławiem Maciej Korwin stał się zwycięzcą w konflikcie. W 1479 roku zawarł układ z Władysławem Jagiellończykiem, na mocy którego obaj zachowali tytuły króla czeskiego, jednak Morawy i księstwa śląskie dostały się pod panowanie węgierskie.

3. Historyczne struktury administracyjne na Śląsku. Śląsk „górny” i „dolny”

Panowanie Macieja Korwina miało szczególne znaczenie dla Śląska. Wytworzyły się wówczas charakterystyczne dla tego kraju koronnego struktury administracyjne. Maciej stworzył urząd starosty generalnego (nadstarosty), bezpośrednio reprezentującego interesy monarchy na obszarze całego Śląska, a książąt śląskich zgromadził w sejmie krajowym (zwanego także zjazdem książęcym), w którym mieli swoich przedstawicieli: książęta lenni, rycerstwo i miasta podlegające koronie. Uchwały sejmu miał wykonywać starosta generalny. Zgromadzenie miało zbierać się na doraźne wezwanie króla.

Z okresem panowania Macieja Korwina wiązać można także wyodrębnienie nazwy Górnego Śląska. Maciej podzielił sejm na osobny dla Górnego i Dolnego Śląska oraz powołał starostwa dla obu jego części. Górny Śląsk zaczął funkcjonować jako osobna jednostka terytorialna z własnym sejmem i starostą górnośląskim.

4. "Wielki przywilej” dla Śląska z 1498 roku

Reformy Macieja Korwina kontynuował od roku 1490 jego następca na tronie czeskim i węgierskim – Władysław Jagiellończyk. W 1498 roku wydatnie wzmocnił on rolę zgromadzeń śląskich. W tzw. śląskiej Karcie Swobód potwierdził wszystkie stare przywileje i wolności książąt oraz stanów.

Nowym elementem było wprowadzenie sądu książęcego, zbierającego się trzykrotnie w ciągu roku. Odbywał się on pod przewodnictwem nadstarosty, wybieranego z czasem spośród książąt śląskich. Z początkiem XVI wieku w sejmie śląskim ustaliły się trzy stany, w skład których wchodzili: książęta lenni i władcy tzw. państw stanowych (mieli decydujący głos w czasie obrad), reprezentacja szlachty z księstw dziedzicznych (należących do króla Czech) oraz reprezentanci miast królewskich, wśród których szczególną pozycję posiadał Wrocław. Sejm Śląski musiał wyrażać zgodę na nowe podatki i wysyłanie wojsk śląskich poza granice kraju.

Struktura Sejmu Ślaskiego w XVI wieku

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej

Władysław zasiadając na tronie czeskim prowadził na Śląsku politykę dynastyczną w interesie Jagiellonów. W 1491 roku ofiarował księstwo głogowskie swemu młodszemu bratu – Janowi Olbrachtowi, a po nim kolejnemu bratu – Zygmuntowi. Zygmunt (późniejszy król Polski, Zygmunt Stary) wzmocnił swą pozycję poprzez wykup ziemi opawskiej z rąk Jana Korwina (pozamałżeńskiego syna Macieja). W 1494 roku w ręce polskie przeszło też księstwo zatorskie.  Dziesięć lat później Zygmunt został mianowany nadstarostą śląskim. Zasłużył się jako dobry gospodarz: uporządkował bicie monety, tępił nękające Śląsk zbójnictwo. Zręczność polityki najmłodszego Jagiellona uwidoczniła się w umiejętności łagodzenia konfliktów wewnętrznych na Śląsku oraz systematycznym wprowadzaniu prawa pisanego. Podjęte przez niego w 1506 roku starania o koronę polską przerwały działalność Zygmunta na Śląsku.

W 1515 roku Władysław Jagiellończyk zawarł, wzmocniony koligacjami małżeńskimi, układ z cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem znany jako „śluby wiedeńskie” („układ wiedeński”). Zapewniał on Habsburgom sukcesję po ewentualnym wygaśnięciu czesko-węgierskiej linii Jagiellonów. Władysław Jagiellończyk zmarł w rok później, zostawiając tron czeski i węgierski swojemu synowi Ludwikowi Jagiellończykowi.

Bezpotomna śmierć młodocianego Ludwika Jagiellończyka w bitwie z Turkami pod Mohaczem w 1526 roku nieoczekiwanie otworzyła drogę Habsburgom do sukcesji w Pradze i rozpoczęcie ponad dwustuletniego panowania w Czechach, a zarazem na Śląsku.

Tekst źródłowy

Wielki przywilej króla Władysława Jagiellończyka dla Śląska (28 XI 1498) – fragmenty

My Władysław, z łaski Bożej król Węgier, Czech (…), książę (…) Śląska publicznie oświadczamy (…)

Następujące łaski i wolności na nowo nadać, udzielić i potwierdzić z naszej królewskiej czeskiej mocy: po pierwsze, że my, a po nas prawowici następcy królowie Czech we wspomnianym kraju nie ustanowimy ani nie nadamy żadnego innego nadstarosty, jak tylko takiego, który pochodzi spośród naszych książąt śląskich […] także nie będziemy my ani nasi następcy, królowie Czech, wymagać od naszych poddanych na całym Śląsku ich służby poza granicami Śląska, a jeśli już, to oni otrzymają od nas albo naszych następców, jak to było od dawna, wypłatę za swoją służbę albo odszkodowanie za poniesione straty w pieniądzu. Także będą książęta śląscy, panowie i miasta składać nam i naszym następcom, królom czeskim hołd nie gdzie indziej, jak we Wrocławiu, z wyjątkiem księstw Świdnicy i Jawora, które pozostaną przy swoich starych przywilejach. […]

Dan w Budzie, we środę przed dniem św. Andrzeja […] w roku po narodzeniu Chrystusa 1498, naszych rządów węgierskich dziewiątym, a czeskich dwudziestym ósmym.

Opracowanie i tłumaczenie: Wojciech Morozowicz, [w:] Dolny Śląsk, Monografia historyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2006, s. 169-161.

Pytania i polecenia:

1. Wyjaśnij, dlaczego Władysław Jagiellończyk tytułuje się we wstępie przywileju królem Czech, Węgier i księciem Śląska.

2. Przedstaw, jakie uprawnienia uzyskali mieszkańcy Śląska i z jakich stanów na mocy cytowanego przywileju. Czy były one korzystne?

3. Zastanów się, jaki inny przywilej znany Ci z historii średniowiecznej Polski zawiera podobne uprawnienia, podaj jego nazwę.

Zadania

1. Scharakteryzuj problemy związane z przynależnością Śląska od XIV do XVI w.

2. Oceń, czy w omawianym okresie czasu zaistniały okoliczności sprzyjające ugruntowaniu polskich wpływów na Śląsku. Ocenę uzadanij.

3. Przeanalizuj zamieszczoną poniżej mapę i wykonaj polecenia:

zeme_koruny_ceske

  • Wyjaśnij dlaczego tytuł mapy, przedstawiającej m.in. tereny Śląska, w tłumaczeniu brzmi „Ziemie korony czeskiej od XIV do XVII wieku”?
  • Obszar Śląska jest na prezentowanej mapie odgraniczony. Wyjaśnij, jakie tereny Śląska określone zostały mianem „ziem korony czeskiej”. Odczytaj nazwy poszczególnych terenów i odpowiedź, które z nich to tereny górnośląskie.

4. Poniższa ilustracja przedstawia ważne dla historii Polski i Śląska wydarzenie.

wiener_doppelhochzeit

  • Wyjaśnij, jakie wydarzenie przedstawia zamieszczony miedzioryt, spróbuj zidentyfikować postacie zamieszczone na ilustracji,
  • Wyjaśnij, jakie konsekwencje dla Śląska przyniosły przedstawione „śluby” w latach 20. XVI wieku.
Tutaj dowiesz się więcej K. Orzechowski, Sejm śląski w XVIII wieku. Organizacja i sposób działania, "Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 26, z. 1, 1974.A. Kuzio-Podrucki, Księstwo bytomsko-kozielskie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.W. Gojniczek, Księstwo cieszyńskie,Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.M. Pater, Wolne Państwo Stanowe, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 2, 2015.M. Pater, Przywilej Hanuszowy, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 2, 2015.J. Polak, Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.J. Sperka, Piastowie śląscy, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.J. Sperka, Księstwo opolskie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.J. Sperka, Księstwo oświęcimskie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.J. Sperka, Księstwo raciborskie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.J. Sperka, Księstwo siewierskie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.J. Sperka, Księstwo zatorskie, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.

Historia Górnego Śląska. red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.

H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów. Poznań 2006.

J. Besala, Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie. Warszawa 2006.