MIĘDZY WARTĄ A PILICĄ

geografia, przyroda
Przypomnij sobie

1. Korzystając z map geologicznych w atlasie podaj jakie skały występują w północno-wschodniej części woj. śląskiego.

2. Korzystając z map w atlasie i/lub własnej wiedzy podaj w obrębie jakich krain geograficznych znajduje się północno-wschodnia część woj. śląskiego.

3. Zlokalizuj na mapie źródła Warty i Pilicy. Podaj nazwę krainy geograficznej, na terenie której się one znajdują.

1. Jednostki fizycznogeograficzne północno-wschodniej części województwa śląskiego

Stan środowiska przyrodniczego północno-wschodniej części województwa śląskiego korzystnie wyróżnia się na tle środowiska Górnego Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego i Podbeskidzia. Natura poskąpiła tej ziemi bogactw naturalnych, więc nie ma tu kopalń, hut, czy innych zakładów przemysłowych, wielkich miast i gęstej sieci dróg. W zamian za to rzeki prowadzą czyste wody, powietrze nie jest zanieczyszczone pyłami i gazami, a w glebie nie występują metale ciężkie. Kraina ta należy do Wyżyny Przedborskiej (na mapie 342.1), a dokładniej do jej dwóch mezoregionów – Niecki Włoszczowskiej (na mapie 342.14)  na północy i Progu Lelowskiego (na mapie 342.13) na południu. Przyjrzyjmy się jej bliżej.

Regiony fizycznogeograficzne północnej części woj. śląskiego.

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

2. Cechy środowiska przyrodniczego Niecki Włoszczowskiej

Cały obszar ciągnący się wzdłuż północno-wschodnich krańców województwa śląskiego, czyli wzdłuż jego granicy z województwem łódzkim i świętokrzyskim, budują skały mezozoiczne. Są to przede wszystkim margle i wapienie, powstałe w ciepłym morzu w okresie kredy (140-65 milionów lat temu). Na obszarze Niecki Włoszczowskiej skały te zalegają prawie poziomo (płytowo), ale zostały przykryte młodszymi osadami w okresie zlodowacenia środkowopolskiego – piaskami, żwirami i glinami, dlatego rzadko występują na powierzchni. Nieliczne wychodnie skał mezozoicznych można obserwować w okolicach Starzyny, Brzostka i Koniecpola, a także gdzie niegdzie między Kruszyną, Borownem i Rzerzęczycami. Na tym ostatnim obszarze skały kredowe wystają spod większego płata gliny polodowcowej.

Margle

K. Szopa

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

Niecka Włoszczowska w granicach województwa śląskiego jest położona na ogół na wysokości 220-240 m n.p.m. Rzeźba tego obszaru cechuje się małymi wysokościami względnymi rzędu 10-30 m. W przeważającej części ma charakter rozległych piaszczystych równin sandrowych urozmaiconych wydmami śródlądowymi. Szczególnie dużo wydm o wysokości nawet 15-20 m występuje na wschód od Koniecpola, Dąbrowy Zielonej i Soborzyc.

Niecka Włoszczowska jest rozcięta dolinami kilku rzek – Wartą z Wiercicą w części centralnej oraz Pilicą w części wschodniej. Rzeki cechują się niewielkim spadkiem oraz często podmokłymi i zatorfionymi dnami dolin. Szczególnie dużo podmokłości występuje na międzyrzeczu Warty i Pilicy. W okresie zlodowacenia środkowopolskiego płynęły tędy wody Pilicy do Warty (należącej do dorzecza Odry), podczas gdy obecnie Pilica uchodzi do Wisły. Międzyrzecze Warty i Pilicy jest więc niskim działem wodnym między dorzeczem Wisły i Odry. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest gęsta sieć rowów melioracyjnych.

Niecka Włoszczowska ma rolniczo-leśny charakter. Główne kompleksy leśne występują między Garnkiem, Wolą Mokrzeską a Julianką oraz na wschód od Dąbrowy Zielonej. Jedynymi miastami są Koniecpol i Szczekociny. Przez zachodnią część Niecki Włoszczowskiej biegną główne szlaki kolejowe i drogowe z Częstochowy do Warszawy.

Pilica w Szczekocinach

Wikimedia Commons, na licencji CC

W okolicach Świętej Anny znajduje się park krajobrazowy „Stawki” – najmniejszy park w województwie śląskim mający jedynie 17,5 km² powierzchni. Utworzony został na silnie podmokłym terenie, przez który przepływa meandrująca i tworząca wiele rozlewisk Wiercica. Występują tu też liczne stawy i kanały odwadniające.

Park krajobrazowy „Stawki”

B. Dobosik

Park krajobrazowy „Stawki”

B. Dobosik

Ochronie podlegają lasy łęgowe, podmokłe łąki i siedliska rzadkich roślin. W parku znajduje się rezerwat „Wielki Las” chroniący las łęgowo-olsowy i rzadkie na niżu rośliny górskie, np. trybulę lśniącą i liczydło górskie.

Swoją ostoję znalazł w tym rezerwacie bocian czarny oraz orlik krzykliwy. W gminie Koniecpol, w Radoszewnicy znajduje się natomiast rezerwat „Borek” powołany dla ochrony boru mieszanego z dębem szypułkowym i lipą.

Trybula lśniąca

Wikimedia Commons, na licencji CC

Liczydło górskie

Wikimedia Commons, na licencji CC

Dąb szypułkowy (Quercus robur)

B. Dobosik

Bocian czarny

Wikimedia Commons, na licencji CC

Orlik krzykliwy

Wikimedia Commons, na licencji CC

3. Cechy środowiska przyrodniczego Progu Lelowskiego

Od południowego-zachodu do Niecki Włoszczowskiej przylega Próg Lelowski. Jest to pasmo wzgórz biegnące z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach Julianki nad Wiercicą a kończy w okolicach Otoli w widłach Pilicy i Żebrówki, czyli poza obszarem ziemi częstochowskiej. Próg Lelowski, podobnie jak Niecka Włoszczowska jest zbudowany ze skał wieku kredowego, ale ułożonych monoklinalnie, czyli zapadających pod niewielkim kątem 3-6° na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu wykształciło się w obrębie piasków z okresu kredy oraz miękkich odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku. Poprzez to obniżenie Próg Lelowski łączy się z Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Kuesta kredowa jest niższa niż kuesta górnojurajska, bo ma wysokość 15-35 m. W krajobrazie wyraźniej zaznacza się między Sierakowem a Lelowem, gdzie wznosi się na kilkunastometrową wysokość. Północna część Progu Lelowskiego stanowiła granicę maksymalnego zasięgu zlodowacenia środkowopolskiego.

Próg Lelowski – okolice Bodziejowic

M. Demel

Rynek w Lelowie

Wikimedia Commons, na licencji CC

Próg Lelowski jest rozczłonkowany doliną Białki Lelowskiej. W części północno-zachodniej pasmo sięga 270-280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 295 m n.p.m. Wysokości względne są zróżnicowane, średnio wynoszą 10-35 m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe, wśród których istotną rolę odgrywają lessy tworzące tzw. wyspę lelowską. Miąższość lessów wynosi 10-20 m – wykształciły się na nich dobre gleby brunatne. Dlatego Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym.

Obszary leśne występują między Julianką, a Bystrzanowicami i Mełchowem. Podobnie jak na obszarze Niecki Włoszczowskiej, także przez Próg Lelowski biegnie dział wodny między dorzeczem Wisły i Odry. Mały fragment zachodniej części Progu Lelowskiego należy do Parku Krajobrazowego „Orlich Gniazd”. W jego obrębie, w Apolonce znajduje się rezerwat przyrody „Kaliszak” chroniący naturalny, około 170-letni starodrzew sosnowo-dębowy.

Zapamiętaj

Północno-wschodnia część woj. śląskiego położona jest na obszarze Niecki Włoszczowskiej i Progu Lelowskiego.

Niecka Włoszczowska i Próg Lelowski zbudowane są z wapieni i margli kredowych.

Obszar Niecki Włoszczowskiej cechuje występowanie małych deniwelacji terenu i obszarów podmokłych.

Granicę między Progiem Lelowskim a Wyżyną Częstochowską stanowi kuesta kredowa.

Na lessach Progu Lelowskiego wykształciły się żyzne gleby brunatne.

Północno-wschodnia część woj. śląskiego ma rolniczy charakter. Jej atutem jest mało przekształcone środowisko przyrodnicze.

Część północno-wschodniego obszaru woj. śląskiego położona jest w obrębie Parku Krajobrazowego „Orlich gniazd” i Parku Krajobrazowego „Stawki”.

Zadania

1. Przedstaw cechy środowiska przyrodniczego północno-wschodniej części woj. śląskiego.

2. Podaj dwa przykłady wpływu środowiska przyrodniczego północno-wschodniej części woj. śląskiego na życie i działalność jej mieszkańców.

3. Oceń warunki życia mieszkańców północno-wschodniej części woj. śląskiego uzupełniając poniższą tabelę.

    Mocne strony Słabe strony

    4. Wymień formy ochrony przyrody występujące w północno-wschodniej części woj. śląskiego i podaj ich przykłady.

    Tutaj dowiesz się więcej Renata Dulias, Wyżyna Śląsko-Krakowska – region fizycznogeograficzny, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.Renata Dulias, Wyżyna Śląsko-Krakowska – region geomorfologiczny, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.

    Dulias R., Hibszer A., Geografia województwa śląskiego, Krzeszowice 2004.

    Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa 2002.

    Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Warszawa 1998.

    Powiązane lekcje