MUZYKA PRZEKRACZA GRANICE – MUZYKA POWAŻNA

język polski, kultura
Przypomnij sobie

1. Jakie znasz śląskie instytucje zajmujące się propagowaniem muzyki (filharmonie, opery, akademie)? Jakie są ich zadania? Jakimi sukcesami mogą się pochwalić?

2. W grupach sporządźcie mapę najbliższej okolicy, na której wyznaczona zostanie trasa obejmująca te instytucje.

1. Muzykalność Śląska

O muzykalności Ślązaków nie trzeba przypominać. W wielu domach śpiew towarzyszył spotkaniom rodzinnym. Jednak nie tylko amatorsko wykonywana muzyka, śpiewy biesiadne (jak choćby towarzyszące barbórkowym spotkaniom), orkiestry górnicze czy też liczny udział Ślązaków w chórach kościelnych są wyznacznikami umiłowania muzyki przez mieszkańców regionu. Śląsk może pochwalić się wieloma artystami o renomie światowej. Aleksander Nawarecki tak o tym pisze w swoim Lajermanie:

Tekst źródłowy
Akademia_Muzyczna_im._Karola_Szymanowskiego_w_Katowicach_01

Akademia Muzyczna w Katowicach, im. Karola Szymanowskiego. Zabytkowy, neogotycki gmach z przełomu XIX i XX znajduje się przy ulicy Wojewódzkiej 33, obecnie jest on połączony przestrzennym atrium z nowoczesnym budynkiem, w którym mieści i się m.in. sala koncertowa

(…) Dziś Profesor Julian Gembalski jest szanowanym organmistrzem, organistą i kompozytorem, a przez dwie kadencje był także rektorem Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego. To zaszczytne stanowisko przejął od Henryka Mikołaja Góreckiego, a przekazał je swojemu rówieśnikowi, Eugeniuszowi Knapikowi, piszącemu muzykę na zamówienie sal koncertowych i operowych od Norymbergii, przez Kopenhagę, aż po Adelajdę.(…) Działo się to wszystko w południowej dzielnicy Katowic, w strefie kilku przecznic ulicy Kościuszki. W zasięgu rzutu beretem (nosiłem wtedy beret) miałem dwie orkiestry symfoniczne (w tym jedną na światowym poziomie), operę rezydującą w teatrze, najlepszych w kraju kameralistów, świetne konserwatorium wraz z jedyną akademia jazzu i nieformalną szkołę „śląskiego bluesa”. Tutaj kibicowałem początkom krajowego jazz-rocka („Extra Ball”, „Krzak”), narodzinom narodowego thrash metalu („Kat”), ambitnego hip-hopu („Kaliber 44”) i podejrzliwie obserwowałem chopinowski tryumf Krystiana Zimermana (…).

Mówiąc trywialnie: województwo katowickie miało bardzo wysoką kulturę muzyczną, a ja, usytuowany w samym centrum, mogłem tego dobrodziejstwa doświadczać każdego dnia. Ale nawet przywilej patrzenia i słuchania z bliska nie pomaga mi wyjaśnić największej zagadki – fenomenu współczesnych śląskich kompozytorów. Nie chodzi o to, że są zdolni i piszą świetne utwory, to coś więcej – tajemnica nadzwyczajnej inwencji. Skąd ją czerpią? Dlaczego eksplozja talentów dokonała się właśnie w tym miejscu i czasie? Wszak mamy u siebie dwie światowe wielkości: Góreckiego i Kilara, a także trzy największe gwiazdy „pokolenia 1951”: Eugeniusza Knapika, Aleksandra Lasonia i przedwcześnie zmarłego Andrzeja Krzanowskiego (szokującego kompozycjami na cyję, z której wydobywał awangardowy klang!). Między Katowicami a Berlinem jeszcze do niedawna krążył coraz bardziej ceniony Szalonek, a sukcesy nadal odnoszą Hawel, Świder, Bogusławski, bracia Gembalscy i kilkudziesięciu innych. Razem tworzą środowisko połączone wspólnotą muzycznego myślenia, które zależnie od pomysłowości krytyków bywa mianowane „śląskim manieryzmem”, śląskim neoromantyzmem” czy „śląskim postmodernizmem”.

Katowice_-_Akademia_Muzyczna_-_Atrium_02

Nowoczesne atrium łączące stary budynek z nowym

W drugiej połowie XX wieku niewiele było tak spójnych, a zarazem wybitnych szkół, może tylko „minimal music” w USA i na Litwie, choć minimaliści nie byli tam nigdy związani z jednym miejscem, tak jak u nas.

Rodzi się zatem przypuszczenie, że brudne i smutne Katowice dały światu plejadę kompozytorów, jaka w tym samym czasie nie objawiła się w żadnym innym zakątku globu, nawet w największych metropoliach. (…) Tak czy inaczej, zjawisko pozostaje zagadką, bo niełatwo uwierzyć, że przyczyną jest „genius loci”, ten sam duch, za którego sprawą znacznie wcześniej, w dobie baroku, pojawili się na Śląsku tak wybitni poeci i mistycy, jak Martin Opitz, Andreas Gryphius, Angelus Silesius, Jakub Boehme.

A. Nawarecki, Lajerman, Gdańsk 2010, s. 74-76.

Pytania:

1. Jakie instytucje muzyczne wymienia A. Nawarecki w swoich wspomnieniach?

2. Jakie, obok muzyki poważnej, inne gatunki muzyczne wymienia autor?

3. Czym zajmują się krytycy muzyczni?

4. Wyjaśnij określenia: plejada, metropolia, genius loci. Jakie słowniki mogą być pomocne?

5. Co oznacza określenie „szkoła” użyta w zdaniu: W drugiej połowie XX wieku niewiele było tak spójnych, a zarazem wybitnych szkół, może tylko „minimal music” w USA i na Litwie, choć minimaliści nie byli tam nigdy związani z jednym miejscem, tak jak u nas.

6. Znajdź w tekście 3 zdania będące opinią. Jakie określenia o tym decydują.

Ciekawostka
NOSPR DZ 060

(Archiwum Dziennika Zachodniego)

Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia: powstała w 1935 roku w Warszawie jako Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia. Zespół utworzył i prowadził do 1939 roku Grzegorz Fitelberg. Po wojnie została reaktywowana w Katowicach. Orkiestra zrealizowała ponad 190 płyt CD dla wielu międzynarodowych wytwórni fonograficznych (m.in. Decca Records, EMI, Phillips, Naxos). Współpracowało z nią wielu wybitnych solistów i dyrygentów, m.in.: Martha Argerich, Leonard Bernstein, Witold Lutosławski, Krzysztof Penderecki, Artur Rubinstein, Krystian Zimerman. Od 2005 roku NOSPR jest organizatorem biennale Festiwal Prawykonań – Polska Muzyka Najnowsza.

W 1999 roku orkiestra, w uznaniu zasług, otrzymała tytuł „Narodowa”. 15 września 2005 roku, minister kultury wraz z prezesem Polskiego Radia i prezydentem Katowic podpisał porozumienie, na mocy którego z dniem 1 stycznia 2006 roku orkiestra, która dotychczas funkcjonowała w ramach oddziału Polskiego Radia, staje się narodową instytucją kultury.

Ciekawostka
08.03.2008 KATOWICE AKADEMIA MUZYCZNA TYSKA ORKIESTRA KAMERALNA AUKSO NAGRYWA PLYTE DO TEKSTOW KAROLA WOJTYLY DYRYGENT MAREK MOS FOT LUCYNA NENOW/POLSKAPRESSE

Marek Moś (Archiwum Dziennika Zachodniego)

W lutym 1998 roku powstał jeden z najciekawszych europejskich zespołów kameralnych. Grupa absolwentów Akademii Muzycznej w Katowicach wspólnie z Markiem Mosiem, wybitnym skrzypkiem, dyrygentem i kameralistą, powołała do życia orkiestrę, która miała być dla nich czymś więcej, niż miejscem pracy – raczej obszarem artystycznych poszukiwań i twórczego rozwoju, wspólnego kreowania sztuki najwyższej wartości. Tak narodziło się AUKSO.

Orkiestra koncertuje w kraju i za granicą (Europa i inne kontynenty), a w jej historię wpisana jest współpraca z najwybitniejszymi artystami. Stale jest obecna na największych festiwalach (m.in. Wielkanocnym Ludwiga van Beethovena, SESC Sao Paulo, Wratislavia Cantans, Warszawskiej Jesieni,

22.09.2013 KRAKOW ..SACRUM PROFANUM HALA OCYNOWNI NZ AUKSO ORCHESTRA MAREK MOS FOT. ANDRZEJ BANAS / GAZETA KRAKOWSKA *** Local Caption *** - ` ` ` ` ` `

AUKSO i Marek Moś (Archiwum Dziennika Zachodniego)

Auditorio Palacio de Congresos da Saragossa, Caja Dero, Festiwal Gwiazd w Międzyzdrojach, Festval Sotto La Rocca – Włochy, Sacrum Profanum, Festiwal Muzyki Filmowej, Festiwal Dialogu Czterech Kultur, Jazz Jamboree oraz wiele innych), nagrywa płyty z polską muzyką współczesną: (m.in. utwory Grażyny Bacewicz, Henryka Mikołaja Góreckiego, Witolda Lutosławskiego, Wojciecha Kilara i Zbigniewa Preisnera). Orkiestra łączy także muzykę różnych gatunków, tworząc nową jakość: klasykę z jazzem, rockiem, szukając wspólnego dla nich mianownika – lub odwrotnie: zabawy przeciwieństwami i zderzania odrębnych muzycznych języków. AUKSO koncertowało i nagrywało m.in. z Leszkiem Możdżerem, Tomaszem Stańko, Urszulą Dudziak, Michałem Urbaniakiem, Motion Trio i Voo Voo.

AUKSO cieszy się coraz większym kręgiem wiernej publiczności i entuzjastów proponowanej przezeń sztuki. Jest jedną z najznakomitszych europejskich orkiestr – wszechstronnym zespołem, który od początku się wyróżniał i mądrze pielęgnując własną indywidualność, w wyraźny sposób zaznacza swoją obecność w życiu kulturalnym Europy.

2. Jan Kiepura – chłopak z Sosnowca

Jan Kiepura urodził się w Sosnowcu w 1902 roku, a zatem w roku nadania miastu praw miejskich, i dziś znany jest właśnie jako „chłopak z Sosnowca”. Brał udział w I Powstaniu Śląskim, a po jego upadku wyjechał na studia prawnicze do Warszawy, gdzie uczęszczał na lekcje śpiewu. Pierwszą poważną rolą Kiepury była rola górala w Halce w Teatrze Wielkim w Warszawie, sławę zyskał jednak za granicą, gdzie nazywano go „królem tenorów”. Role się posypały, a Kiepura występował w całej Europie. W 1937 roku ożenił się ze śpiewaczką i aktorką Martą Eggerth. Zaczął również występować w filmach, by wymienić tylko Czar cyganerii, Kocham wszystkie kobiety, Neapol, śpiewające miasto czy Krainę uśmiechu, w którym wystąpił z żoną. Zmarł nagle, na atak serca, w 1966 roku w Harrison pod Nowym Jorkiem. Jego życzeniem było pochowanie go w Polsce i tak też się stało. Jego przebój Brunetki, blondynki… jest Ci zapewne doskonale znany. Zwróć uwagę, że Kiepura śpiewał tenorem. Śpiewy dzieli się ze względu na skalę, barwę i siłę.

 

Fragment z filmu „Czar cyganerii” (1937). W rolach głównych: Jan Kiepura i jego żona Marta Eggert.

Jan Kiepura Brunetki, blondynki

Rodzaje głosów

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej

3. Władysław Szpilman – pianista Warszawy

W Sosnowcu w 1911 roku urodził się także Władysław Szpilman. Znany jest jako bohater filmu Romana Polańskiego, opartego na wspomnieniach samego muzyka (po wywiezieniu rodziny z getta do Treblinki sam cudem uniknął deportacji, ukrywał się w gruzach zniszczonej Warszawy). Nazywany był „pianistą Warszawy”. Pracował w Polskim Radiu, dla którego skomponował takie hity jak Kiedy kochasz się w dziewczynie czy Nie ma szczęścia bez miłości. Po wojnie Szpilman skomponował ponad 500 utworów, które stały się wielkimi przebojami, koncertował na całym świecie, tworzył także muzykę kameralną. W 1946 roku ukazały się jego wspomnienia – Śmierć miasta – mocno ocenzurowane. Dopiero po ponad 50 latach ukazały się w wersji oryginalnej, jako Pianista. Szpilman zmarł w 2000 roku w Warszawie.

Wywiad z Władysławem Szpilmanem oraz fragment filmu „Pianista”.

Po obejrzeniu powyższych materiałów filmowych odpowiedz na pytania:

  • Dlaczego i w jakich okolicznościach Władysław Szpilman musiał się ukrywać?
  • Jak rozumiesz scenę niemego grania na pianinie?
  • Co dla Władysława Szpilmana było najważniejsze w życiu?

 

 

4. Henryk Mikołaj Górecki – rewolucjonista muzyki

Jednym z najbardziej uznanych w świecie kompozytorów jest Henryk Mikołaj Górecki (ur. w 1933 roku w Czernicy koło Rybnika). Pierwszy sukces przyszedł już w roku 1958 roku, kiedy to na Warszawskiej Jesieni zaprezentował Epitafium do słów Juliana Tuwima. W latach 60. razem z Krzysztofem Pendereckim i Kazimierzem Sierockim opracował nowy typ muzyki zwany sonoryzmem (np. utwór Sconti). Niemal wszystkie utwory Góreckiego są opusowane, co rzadko jest dziś spotykane wśród kompozytorów. Do najbardziej znanych utworów Góreckiego należą m.in. Trzy utwory w dawnym stylu, II Symfonia Kopernikowska, Już się zmierzcha, muzyka na kwartet smyczkowy, a przede wszystkim 3. Symfonia pieśni żałosnych (skomponowana w 1976 roku), która trafiła w roku 1992 na pierwsze miejsca amerykańskich i angielskich list przebojów (nie tylko z muzyką poważną), a o Góreckim mówi cały świat. Sprawiła to płyta amerykańskiej firmy Elektra Nonesuch z nagraniem 3. Symfonii w wykonaniu amerykańskiej śpiewaczki Dawn Upshaw i zespołu London Sinfonietta pod batutą mało znanego dyrygenta Davida Zinmana. Angielskie radio „Classic FM” na żądanie słuchaczy nadawało fragmenty utworu Góreckiego na okrągło. Słuchali 3. Symfonii melomani i ludzie niemający na co dzień nic wspólnego z muzyką poważną, młodzież i kierowcy długodystansowych ciężarówek. Obok symfonii komponował pieśni, miniatury, oratoria i wiele innych gatunków muzycznych. Od 1965 do 1979 roku Górecki pracował w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach (w tym 4 lata jako rektor), zmarł w 2010 roku, a jego imieniem nazwano Filharmonię Śląską w Katowicach.

Henryk Mikołaj Górecki

Archiwum Dziennika Zachodniego
Ciekawostka

Posłuchaj na stronie Ninateki III Symfonię „Symfonia pieśni żałosnych” Henryka Góreckiego, która po kilku latach od skomponowania dzieła przyniosła mu ogromną popularność.

Muzyka poważna

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej

Należy podkreślić, że powyższy podział jest bardzo umowny i uproszczony. Muzyka rozwija się od samego początku swego istnienia, poszczególne formy ewoluują, kompozytorzy rozbudowują je, rozbijając ich jednolity charakter. Tak więc określenia formalne nie oddają rzeczywistych form, ale raczej rodzaj muzyki, często z punktu widzenia wykonawczego.

Zapamiętaj

Najwązniejsze instytucje muzyczne Górnego Śląska.

Czym jest muzyka poważna i jakie są jej gatunki.

Sylwetki i utwory najwybitniejszych śląskich kompozytorów.

Zadania

1. Wykonaj w grupie prezentację multimedialną, kolaż złożony ze zdjęć i muzyki najwybitniejszych kompozytorów śląskich.

2. W formie dramy, poznawszy wcześniej biografię, przeprowadź z kolegą/koleżanką wywiad z wybranym kompozytorem śląskim o jego twórczości.

3. Wykonaj prezentację multimedialną na temat: "Tradycyjna muzyka śląska: pieśni, instrumenty, tańce, okazje do jej wykonywania".

4. W Bytomiu ma swoją siedzibę Opera Śląska. Czym charakteryzuje się? Znajdź wiadomości na temat tej formy scenicznej. Weź pod uwagę: budowę, typy oper, ich funkcje dawniej i dziś. Jakie propozycje dla melomanów ma Opera Śląska?

Tutaj dowiesz się więcej O Henryku Górcekim zobacz więcej na stronie Ninateki

Schaeffer B., Dzieje kultury muzycznej. Podręcznik dla szkół średnich, Warszawa 1996.