PODSTAWOWE PROBLEMY SPOŁECZNE W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM

geografia, społeczeństwo
Przypomnij sobie

1. Na lekcjach geografii zaznajomiłeś się z procesami tworzenia się zespołów miejskich. Przypomnij sobie, jaka jest różnica między aglomeracją monocentryczną i policentryczną. Podaj przykłady takich aglomeracji w Polsce i na świecie.

2. Przypomnij sobie znaczenie pojęć: przyrost naturalny, przyrost rzeczywisty, saldo migracji.

1. Tradycyjne obszary przemysłowe województwa śląskiego i problemy ich przemian

Na procesy i struktury demograficzno–społeczne wpływa nie tylko regionalna czy krajowa gospodarka, ale także historyczne i współczesne oddziaływania globalne. Przyjrzyjmy się bliżej kilku zjawiskom charakterystycznym dla województwa śląskiego, biorąc pod uwagę różne uwarunkowania.

Centralna część obecnego województwa śląskiego, czyli konurbacja górnośląska (ostatnio coraz częściej nazywana katowicką i rybnicką) wraz z ich otoczeniem, to przykład tradycyjnego regionu gospodarczego, podobnie jak sąsiednia aglomeracja ostrawsko-karwińska w Republice Czeskiej czy Zagłębie Donieckie na Ukrainie.

Widok zindustrializowanej części Górnego Śląska w okresie międzywojennym

Archiwum Państwowe w Katowicach

Maszyna parowa była kluczowym wynalazkiem, który zapoczątkował rewolucję przemysłową w Anglii. W 1763 James Watt przedstawił nową, ulepszoną maszynę parową, opartą na zmodernizowanym silniku parowym Thomasa Newcomena. Na fotografii maszyna parowa z kopalni Luiza w Zabrzu

Materiał Zabytkowej Kopalni Guido w Zabrzu (fot. M. Stańczyk)

Regiony te mają podobną genezę: są one oparte na wydobyciu węgla kamiennego, hutnictwie i ważnej roli transportu kolejowego. Miasta w takich regionach są silnie ukierunkowane gospodarczo (występuje w nich tzw. monofunkcyjność), a ludność to w większości potomkowie imigrantów spoza regionu.

Zasięg terytorialny konurbacji górnośląskiej wg Głównego Urzędu Statystycznego, 2015 r.

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

Jest to druga faza historycznego procesu tworzenia się regionu gospodarczego. Pierwszą reprezentują siedemnastowieczne regiony węglowe w Anglii, które zapoczątkowały rewolucję przemysłową.

Jedną z cech tradycyjnych regionów gospodarczych, obok silnego zagęszczenia ludności i infrastruktury, jest brak zdolności do samodzielnie przeprowadzanych przemian. Tymczasem pojawienie się w XIX i XX wieku regionów gospodarczych, opartych na kolejnych wynalazkach, zmieniło funkcjonowanie gospodarki. Aby nadążyć za zmianami, regiony tradycyjne musiały przejść proces restrukturyzacji. Konieczne stało się unowocześnienie gospodarki, również na drodze zmiany struktury gałęziowej przemysłu. Opóźnianie a nawet celowe zaniechanie tych zmian, spowodowało ich szybkie ubożenie i liczne problemy gospodarcze i społeczne związane z przemianami.

Obecnie region górnośląski jest w trakcie przemian, które prowadzą do zmiany regionu tradycyjnego w region zrestrukturyzowany. Przykładem takiego regionu w Europie jest Zagłębie Ruhry w Niemczech, w którym proces restrukturyzacji przebiegł pomyślnie i w dalszym ciągu jest to jeden z najważniejszych regionów gospodarczych Europy. Przemysł tradycyjny został z powodzeniem zastąpiony przez przemysł hi-tech, rozwinął się sektor usług, zwłaszcza turystycznych, opartych na zabytkach techniki. Wiele z dawnych zakładów przemysłowych przekształcono w centra handlowe i parki rozrywki. W regionie górnośląskim zmiany idą w podobnym kierunku.

Położenie i zasięg terytorialny Zagłębia Ruhry w Niemczech. Górny Śląsk często jest porównywany z Zagłębiem Ruhry, które musiało w latach 60. XX w. zmierzyć się koniecznością restrukturyzacji, gdy przemysł ciężki zaczął tracić na znaczeniu. Tradycyjne gałęzie przemysłu zastąpiono przemysłem high-tech oraz rozwinięto sektor usług – głównie turystycznych i naukowo-badawczych. Obecnie dawne obiekty przemysłowe przekształcają się w centra handlowe i artystyczne

Wikimedia Commons na licencji CC 3.0

Widok na Oberhausen, jedno z miast przemysłowych Zagłębia Ruhry. Dzięki procesowi restrukturyzacji nastąpiła także znaczna poprawa stanu środowiska przyrodniczego

Wikimedia Commons na licencji CC BY-SA 4.0 (fot. Raimond Spekking)

Nowe budynki Muzeum Śląskiego znajdują się na terenach dawnej Kopalni Węgla Kamiennego Katowice. Oprócz szklanych zabudowań, umożliwiających oglądanie podziemnej ekspozycji w świetle dziennym, zrewitalizowano pokopalniane obiekty: dawny budynek maszynowni, który zaadaptowano na kawiarnię/restaurację; magazyn odzieży, w którym mieści się obecnie siedziba Centrum Scenografii Polskiej. Wieża wyciągowa szybu kopalnianego, do której dobudowano panoramiczną windę, stanowi punkt widokowy na strefę kultury i panoramę Katowic. W kolejnym etapie przekształcenia zdegradowanych obszarów postindustrialnych udostępnione będą zabytkowe budynki łaźni głównej i stolarni

 

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0 (fot. MacQtosh)

Kopalnia Guido w Zabrzu to unikat na skalę światową, który nie ma odpowiednika w innych ośrodkach muzealnych na świecie. Skansen tworzą korytarze na poziomach 170, 320 i 355 metrów oraz zespół zabudowy powierzchniowej wraz z wyposażeniem technicznym. Zwiedzając podziemne korytarze, można zobaczyć warstwową budowę geologiczną skał oraz przejawy działania ruchów tektonicznych. Na poziomie 170 przedstawiona jest historia górnictwa z przełomu XIX i XX wieku, a także znajduje się tam kaplica św. Barbary. Poziom 320 to wyrobiska oddające stan zbliżony do pierwotnego, część pomieszczeń zagospodarowana jest na działalność kulturową (koncerty, przedstawienia teatralne), usługową (konferencje, imprezy) i restauracyjną. Poziom 355 to  wyrobiska, które były w latach 1996-2014 zatamowane, atrakcją tego poziomu jest górnicza szychta w pełnym ekwipunku – trasa dla osób przygotowanych na spory wysiłek i solidną porcję wrażeń.

Materiał Zabytkowej Kopalni Guido w Zabrzu

Łaźnia łańcuszkowa Kopalni Luiza została wybudowana w 1890 roku i była pierwszym tego typu obiektem na Górnym Śląsku. Łaźnia przez ostatnie lata niszczała, jednak w wyniku rewitalizacji przeprowadzonej przez Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu odzyskała dawny blask. Trzy sale:łańcuszkowa, ekspozycyjna i restauracyjna będą służyły do przyjmowania turystów, prowadzenia restauracji oraz jako miejsce  koncertów, spektakli teatralnych oraz wystaw muzealnych

Materiał Zabytkowej Kopalni Guido w Zabrzu

Silesia City Center w Katowicach to kolejny przykład restrukturyzacji obszarów przemysłowych. Na terenie nieczynnej kopalni „Gottwald”, przy zachowaniu i odrestaurowaniu części budynków, otwarto w 2005 r. centrum usługowo – rozrywkowe. O dawnej historii tego miejsca przypominają ceglane elewacje odrestaurowanych budynków, podświetlony szyb „Jerzy” (podświetlenie zostało wprowadzone na wzór obiektów w Zagłębiu Ruhry w Essen) oraz maszyny górnicze. W odnowionym budynku maszynowni szybu „Jerzy” znajduje się kaplica św. Barbary

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot, Jan Mehlich)

Konsekwencją zmian gospodarczych stały się problemy ludnościowe. Pracownicy, dotąd zatrudnieni zwłaszcza w górnictwie i hutnictwie, musieli borykać się z bezrobociem i koniecznością przekwalifikowania do pracy w innych zawodach. Rodziło to niezadowolenie społeczne oraz problemy w rodzinach, które w skrajnych przypadkach zaowocowały zjawiskami patologicznymi.

2. „Kurczenie się” miast i jego konsekwencje

Wszystkie procesy społeczno-gospodarcze mają swoją genezę, przebieg i zakończenie. Rozwój człowieka, miast czy regionów zostaje zapoczątkowany w określonym czasie, trwa z różnym nasileniem aż do osiągnięcia względnej stabilizacji, a następnie przechodzi swój regres. Podobny proces ma miejsce w przypadku „kurczenia się” miast. Jego najważniejsze przyczyny to wyczerpywanie się surowców i innych zasobów, wzrost wpływów globalnych oraz coraz większe znaczenie konsumpcyjnego stylu życia, którego skutkiem jest coraz mniejszy przyrost naturalny. Ważną przyczyną jest również suburbanizacja, która jest efektem spadku atrakcyjności miast jako miejsc zamieszkania na rzecz obszarów wiejskich w ich sąsiedztwie.

 

 

Ruch naturalny ludności Polski po II wojnie światowej.  (źródło: Rocznik Statystyczny 2016, GUS)
Ruch naturalny obejmuje: urodzenia żywe, zgony oraz przyrost naturalny. Zwróć uwagę na zmiany, które zaszły w ruchu naturalnym ludności Polski w XXI wieku.  (źródło: Rocznik Statystyczny 2016, GUS)

W województwie śląskim „kurczenie się” miast zaczęło się już w latach powojennych. Przyczyną tego był brak możliwości rozrastania się przestrzennego miast ze względu na ich bardzo bliskie położenie względem siebie. Proces ten, który został zapoczątkowany w latach 50. XX wieku w Chorzowie, z biegiem lat rozszerzał się na ośrodki sąsiednie: Bytom, Siemianowice Śląskie czy Świętochłowice. W efekcie obecnie centralna część konurbacji katowickiej to obszar, na którym zjawisko depopulacji występuje najsilniej. Proces ten dotyczy również innych części województwa. Według prognozy GUS do 2035 r. centralna część województwa zmniejszy swoje zaludnienie o 350-400 tys. osób. Biorąc pod uwagę cały okres od lat 70. XX wieku po rok 2035, liczba ludności spadnie aż o 1 mln osób. Z czego wynika tak wielki ubytek ludności?

Przyczyną jest zarówno ujemny przyrost naturalny, jak i migracje ludności. Społeczeństwo coraz bardziej się starzeje, gdyż w tzw. wiek poprodukcyjny wchodzą roczniki powojennego wyżu demograficznego.

 

Ruch naturalny ludności w województwie śląskim w XXI wieku. (Źródło:Rocznik Statystyczny 2016, GUS)
Zwróć uwagę na położenie względem siebie linii przestawiających urodzenia i zgony. Co zauważasz? Zastanów się, czy na wielkość przyrostu naturalnego w województwie śląskim większy wpływ ma liczba urodzeń czy zgonów? Uzasadnij swoje zdanie.

Z kolei migracje obejmują zarówno zarobkowe wyjazdy zagraniczne ludzi młodych (szacunkowo 250-300 tys. emigrantów z województwa śląskiego), jak i wyjazdy na południe do atrakcyjnych przyrodniczo miejscowości Beskidu Śląskiego, gdzie część mieszkańców miast konurbacji ma swoje domy letniskowe.

Coraz częściej ludzie osiedlają się na stałe poza terenem konurbacji, zwłaszcza po przejściu na emeryturę, gdy z dotychczasowym miejscem zamieszkania nie wiąże ich już praca zarobkowa. Częste są też przeprowadzki do innych regionów Polski w poszukiwaniu spokoju i czystego powietrza.

Proces „kurczenia się” powoduje szybsze starzenie się społeczeństwa oraz wzrost feminizacji, przede wszystkim w starszych przedziałach wieku, gdyż kobiety statystycznie żyją dłużej od mężczyzn. Już dziś wiele gmin północno-wschodniej części województwa zmaga się z problemem zbyt dużego udziału w zaludnieniu ludności powyżej 60 roku życia.

Brenna w Beskidzie Śląskim – przykład wsi letniskowej dla mieszkańców Górnego Śląska

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. Lilly M)

Piramida wieku i płci ludności województwa śląskiego w roku 2016.

Przyjrzyj się rysunkowi i wyodrębnij te przedziały wiekowe, które należą do wyżów i niżów demograficznych. Który przedział wiekowy zaliczysz do tzw. powojennego wyżu kompensacyjnego? Który przedział wiekowy wieku produkcyjnego pochodzi z niżu demograficznego?

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej

3. Rynek pracy

W województwie śląskim coraz mniejsze są zasoby pracy, co powoduje problem zastępowania na rynku pracy osób przechodzących na renty i emerytury przez młode pokolenie. Nie jest to jednak jedyny problem związany z rynkiem pracy w regionie. Promowanie po 1989 r. modelu edukacji, opartego głównie na wykształceniu wyższym, spowodowało spadek popularności szkolnictwa zawodowego wśród młodzieży. W efekcie odczuwalny jest na rynku pracy brak wielu specjalistów tzw. średniego szczebla, wykształconych w określonych zawodach. Zjawisko to będzie się nasilać wraz z odchodzeniem na emerytury licznych roczników powojennego wyżu demograficznego. Problem ten jest już obserwowany w innych krajach Europy Środkowej, chociażby w Republice Czeskiej, gdzie władze próbują zrównoważyć ofertę edukacyjną zgodnie z potrzebami gospodarki.

4. Identyfikacja etniczna mieszkańców województwa

Z perspektywy historycznej ziemie dzisiejszego województwa należały do różnych struktur i organizmów państwowych. Linia podziału biegła mniej więcej przez środek województwa (zasadniczo z północy na południe). Można zatem wyróżnić granice:

  • historyczno-geograficzne, istniejący od średniowiecza podział na: Śląsk (Górny Śląsk) i Małopolskę,
  • odrębnego księstwa siewierskiego, które (po wykupieniu przez biskupów krakowskich w XV wieku) było suwerenne terytorialnie i jurysdykcyjnie aż do 1790 roku,
  • trzech państw zbiegającą się w Mysłowicach od schyłku XVIII wieku do I wojny światowej (Austria, Prusy, Rosja),
  • trzech państw w okresie międzywojennym w XX wieku (Polska, Niemcy, Czechosłowacja).

Różne doświadczenia historyczne oraz wielowiekowy napływ migrantów spoza regionu przyczyniały się do zróżnicowania etnicznego i kulturowego.

Przyjrzyj się poniższym mapom, zlokalizuj swoją miejscowość i określ do jakiego państwa należała w poszczególnych okresach.

Mapa szczególna Województwa Krakowskiego i Księstwa Siewierskiego, Karol Perthées, 1792.

Granica pruskiej części Śląska z województwem krakowskim, kolorem fioletowym zaznaczono Księstwo Siewierskie

Federacja Bibliotek Cyfrowych, Biblioteka Jagiellońska, domena publiczna

Po powstaniu Królestwa Polskiego granice Rosji, Prus i Austrii zbiegały się w jednym mieście Mysłowicach

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

Granice województwa śląskiego w okresie II Rzeczpospolitej. Po I wojnie światowej, Górny Śląsk decyzją Rady Ligi Narodów z 12 października 1921 roku został podzielony między Polskę i Niemcy. II Rzeczpospolitej przyznano powiaty: katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, świętochłowicki i tarnogórski

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

Tak naprawdę nasze województwo jest w połowie „śląskie”, zarówno terytorialnie, jak i ludnościowo. Według danych Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2002, odsetek ludności autochtonicznej w poszczególnych miastach śląskich województwa wahał się przeciętnie na poziomie 50-55 %.

Zadania

1. Poszukaj w dostępnych źródłach informacji i wpisz aktualną liczbę ludności województwa śląskiego. Podaj rok i źródło, z którego zaczerpnąłeś dane.

Liczba ludności województwa śląskiego na dzień wynosiła źródło

2. Poniższy rysunek przedstawia piramidę wieku i płci ludności województwa śląskiego (GUS, 2016). Przeanalizuj ją, a następnie uzupełnij poniższy tekst, wpisując w luki własciwe odpowiedzi z podanych w nawiasach słów tak, aby każde zdanie było prawdziwe.

W województwie śląskim rodzi się więcej (dziewczynek / chłopców) . Przewaga kobiet występuje w wieku (przedprodukcyjnym / poprodukcyjnym) , zaś przewaga mężczyzn w wieku (przedprodukcyjnym / poprodukcyjnym) . Dłużej statystycznie żyją (kobiety / mężczyźni) . Przedział wiekowy 25 – 35 lat to ludność (niżu / wyżu) demograficznego. Wśród ludności w wieku 30 lat przeważają (kobiety / mężczyźni) , zaś w wieku 55 lat (kobiety / mężczyźni) . W roku 2012 urodziło się (mniej / więcej) dzieci niż w roku 2009.

3. Przeanalizuj wykres przedstawiający ruch naturalny ludności województwa śląskiego w XXI wieku (GUS, 2016) i uzupełnij zdanie tak, aby było prawdziwe. W tym celu dokonaj odpowiednich obliczeń i wpisz właściwą odpowiedź.

W roku 2015 przyrost naturalny w województwie śląskim był (dodatni / ujemny) i wynosił .

 

 

4. Przeanalizuj wykres przedstawiający ruch naturalny ludności województwa śląskiego w XXI wieku (GUS, 2016) i uzupełnij luki tak, aby powstałe stwierdzenia były prawdziwe.

b) Podaj rok, w którym w XXI wieku w woj. śląskim odnotowano: najniższy wskaźnik urodzeń , najwyższy wskaźnik zgonów największy przyrost naturalny , najmniejszy przyrost naturalny .

 

 

5. Jak sądzisz, jakiego przyrostu naturalnego, dodatniego czy ujemnego, należy spodziewać się w najbliższych latach? Poprzyj swoje zdanie dwoma argumentami, wynikającymi z analizy wykresu z ćwiczeń 3 i 4.

6. Wg danych statystycznych, w I półroczu 2016 r. w województwie śląskim mieszkało 2 201 696 mężczyzn i 2 362 698 kobiet. Na podstawie powyższych informacji, oblicz współczynnik feminizacji w województwie śląskim w tym okresie.

7. Poniższa tabela przedstawia wartość migracji w województwie śląskim w przeliczeniu na 1000 mieszkańców, czyli w promilach [‰] w 2015 r. Przeanalizuj tabelę a następnie wykonaj polecenia umieszczone pod nią.

    Wyszczególnienie Napływ ludności Odpływ ludności Saldo migracji
    Województwo śląskie
    9,0
    10,5
    Miasta
    8,2
    10,8
    Wieś
    11,7
    9,3

    1. Dokonaj odpowiednich obliczeń i uzupełnij w tabeli kolumnę „saldo migracji”.
    2. Przyjrzyj się wynikom swoich obliczeń i zapisz nasuwające się z nich wnioski.

     

    Tutaj dowiesz się więcej A. Runge, Ludność województwa śląskiego, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.M. Tkocz, Przemysł województwa śląskiego, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego 2016, Urząd Statystyczny w Katowicach

    D. Licińska, Słownik szkolny. Geografia – człowiek i jego działalność, Warszawa 1999.

    A. Runge, Przemiany demograficzne w miastach Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, w: Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny, red. R. Dulias, A. Hibszer, Sosnowiec 2008, s. 140-159.

    Powiązane lekcje

    RYNEK PRACY W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM

    wos, społeczeństwo

    RYNEK PRACY, RESTRUKTURYZACJA, BEZROBOCIE, KOMPETENCJE PRACOWNIKÓW, WIEK PRODUKCYJNY, WIEK POPRODUKCYJNY

    rozpocznij lekcję