POJĘCIE TOŻSAMOŚCI LOKALNEJ I REGIONALNEJ

wos, kultura
Przypomnij sobie

1. Wyjaśnij pojęcie wielkiej i małej ojczyzny.

2. Wyjaśnij, co łączy Cię z członkami innych grup społecznych – rodziną, uczniami Twojej klasy, mieszkańcami Twojej miejscowości.

1. Pojęcie tożsamości

Kim jestem? Pytanie to z pozoru wydaje się proste, choć w rzeczywistości wcale takie nie jest. To pytanie jest pytaniem o moją tożsamość. Odpowiedzi może być wiele: jestem dziewczyną, chłopakiem, synem, córką, Europejczykiem, kibicem „Górnika”, „Podbeskidzia” czy „Ruchu”. Jednak tym, co wymieniamy najczęściej, jest nasza tożsamość narodowa, czyli: „jestem Polakiem”, „jestem Czechem”, „jestem Niemcem”…

Dla wielu równie ważna jest tożsamość lokalna i regionalna, co szczególnie widać w naszym województwie z wieloma kulturowymi i historycznymi subregionami.

Twoi rodzice czy dziadkowie mogą dodać: jestem lekarzem, pielęgniarką, nauczycielem, górnikiem, sprzedawczynią, emerytem. Tak wiele elementów określa mnie, określa, kim jestem, wskazuje to, co składa się na moją tożsamość. One nadają sens mnie jako osobie, są moją własną prawdą.

Bywa, że świadectwa własnej tożsamości umieszczane są także daleko od miejsca zamieszkania. Na fotografii graffiti wywodzących się z Rudy Śląskiej kibiców piłkarzy „Górnika Zabrze”, umieszczone przy drodze wjazdowej do Białki Tatrzańskiej

M. Fic

W przeszłości zewnętrznym przejawem tożsamości często bywał sposób ubierania. Na zdjęciu ostatni honorowy naczelnik gminy Chorzów Stepan Fietzek (1843-1911) w charakterystycznym stroju gospodarza chorzowskiego

Archiwum Państwowe w Katowicach

2. Problem tożsamości z perspektywy historycznej

Problem złożonej tożsamości jest w miarę świeży, jeszcze sto czy dwieście lat temu pytanie o to „kim jestem” było pytaniem oczywistym, a ludzie nie wyobrażali sobie innej możliwości własnego życia (nie zastanawiali się nawet, czy mogą być kimś innym). W tzw. społeczeństwach tradycyjnych nie było sensu zadawać pytania „kim będziesz”? Bo jeżeli było się synem chłopa, to czekała nas w przyszłości praca na roli, jeżeli synem górnika, to czekała nas praca pod ziemią, a jak córką górnika, to przyszłość była związana z byciem żoną górnika. Dlatego nie zadawano też wówczas pytania „kim jesteś”?

Wydaje się, że pytanie o tożsamość ma sens tylko wtedy, kiedy można być kimś innym niż „sobą”, kiedy ma się wybór: kim się będzie w życiu i można zrobić coś, by wybór ten zrealizować. Dawniej uwarunkowania klasowe, demograficzne czy lokalne określały „kim jesteśmy”. Dzisiaj wyzwoleni od tych tradycyjnych uwarunkowań musimy sami znaleźć odpowiedź na pytanie o naszą tożsamość, stając się tym samym „biurem planistycznym” własnego życia.

3. Zalety tożsamości

Fakt posiadania tożsamości jest dla nas bardzo ważny, ponieważ dzięki niej możemy odczuwać łączność z sobą samym z przeszłości. Poczucie tożsamości pomaga nam zrozumieć kilka ważnych spraw (por. schemat).

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej

Oznacza to, że dzięki posiadaniu tożsamości chociaż jestem samodzielną jednostką (tu możesz podać własne imię), to czuję się też Polakiem, Ślązakiem (albo mieszkańcem Zagłębia, Podbeskidzia, Małopolski, ziemi częstochowskiej), fanem zespołu muzycznego (tu podaj odpowiednią nazwę) czy kibicem drużyny piłkarskiej (tu także możesz wskazać własną propozycję). To jestem „ja” – jako ja i jako członek większej zbiorowości.

Dla mieszkańców dzisiejszego województwa śląskiego kwestia tożsamości pozostaje problemem bardzo złożonym m.in. z powodu bardzo różnej przeszłości historycznej. Na fotografii karta pocztowa przedstawiająca zlokalizowany między Jaworznem, Mysłowicami i Sosnowcem tzw. „kąt trzech cesarzy”, czyli istniejącą do 1918 roku granicę między trzema państwami zaborczymi

Wikimedia Commons, domena publiczna

4. Tożsamość regionalna i lokalna

Na samym początku życia nasza tożsamość szczególnie silnie związana jest z miejscem urodzenia (dorastania) i najbliższą rodziną. Rodzimy się i dorastamy w jakimś miejscu, które jest naszą ojczyzną prywatną. I czy chcemy tego czy nie, dorastanie w rodzinie i w konkretnym miejscu określa nas na przyszłe lata. Późniejsze zmiana miejsca zamieszkania i wpływ innych osób powodują, że nabywamy innych cech tożsamości. Nie zapominamy zwykle jednak o rodzinie i miejscu, które nas ukształtowało, a elementy te odgrywają też ważną rolę w późniejszym życiu. I choć niektórzy twierdzą, że współcześnie tracą one na znaczeniu, bo żyjemy w zglobalizowanej przestrzeni świata, to dla większości z nas „życie i doświadczenie zakorzenione jest w miejscach, kulturze i historii”. Oznacza to, że mieszkamy, żyjemy i doświadczamy jakichś miejsc, naszych osiedli, wsi czy miast.

Pytanie o to „kim jestem?” może zadawać sobie jednostka, ale również jakaś grupa. Dlatego obok tożsamości indywidualnej możemy wyróżniać tożsamość zbiorową – jakiejś grupy ludzi (mieszkańców miasta, regionu, narodu itd.). Mówimy wtedy o tożsamości lokalnej, regionalnej, narodowej czy nawet europejskiej. Mamy wówczas do czynienia z próbą odpowiedzi na pytanie „kim jestem?” udzielanej przez pewną zbiorowość ludzi. Odpowiedź ta budowana jest z wielu drobnych części składowych: materiałów pochodzących z historii, geografii, gospodarki, z pamięci zbiorowej i osobistych marzeń, działań aparatu władzy i zjawisk pochodzących ze sfery religii. Materiały te są następnie indywidualnie i zbiorowo przetwarzane zgodnie ze społecznymi wyznacznikami i kontekstami kulturowymi, które są zakorzenione w społeczeństwie.

Ciekawostka

Tożsamość regionalna (tożsamość odnosząca się do regionu) i tożsamość lokalna (odnosząca się do społeczności lokalnej) – szczególny przypadek tożsamości społecznej (zbiorowej), opartej na tradycji regionalnej (lokalnej), odnoszonej do wyraźnie zdefiniowanego terytorium, regionu (społeczności lokalnej) jego cech specyficznych cech społecznych, kulturowych (symbolicznych), gospodarczych czy nawet topograficznych, wyróżniających go (ją) spośród innych regionów (społeczności lokalnych).

W niektórych przypadkach tożsamość regionalna bywa łączona z tożsamością etniczną, tak jak to ma miejsce w odniesieniu do Górnoślązaków i Kaszubów.

5. Złożoność tożsamości regionalnej

Tożsamość lokalną i regionalną można opisywać wieloaspektowo z ośmiu zasadniczych perspektyw (porównaj schemat).

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej

Dzięki tym ośmiu perspektywom możemy wieloaspektowo przyjrzeć się i opisać naszą tożsamość regionalną (lokalną). Perspektywy te pozwalają bowiem na dokonanie diagnozy stanu tożsamości w naszym regionie czy naszej społeczności lokalnej.

Teksty źródłowe

Bardzo się ucieszyłem z honorowego obywatelstwa Godowa [miejscowość na Górnym Śląsku – dop. aut.], ale tak naprawdę, to ono mi się nie należy. Ja nigdy nie przestałem być godowianinem. Mieszkając w Warszawie prawie już 50 lat, nigdy Godowa nie zdradziłem. Franciszek Pieczka.

My som stond, red. B. Szmatloch. Katowice 2008.

Pytania i polecenia:

1. Odszukaj w innych źródłach informacje na temat autora zacytowanych słów – aktora Franciszka Pieczki.

2. Wyjaśnij znaczenie przywołanej wypowiedzi F. Pieczki.

Śląsk – ze względu na położenie geograficzne – jest typowym regionem pogranicznym i krzyżownicą wielu kultur. Od wieków żyła tu ludność zarówno polska, jak i niemiecka oraz czeska i żydowska. Na skutek ścisłych sąsiedzkich związków pomiędzy różnymi etnikami doszło tu do wzajemnych wpływów i fuzji. W wyniku zderzenia dwóch, a nawet trzech i więcej kręgów kulturowych ludności rodzimej i ludności osadniczej wytworzyło się tu wcześniej niż na innych terenach poczucie etnicznej tożsamości. Zarówno rodzima ludność górnośląska, jak i przybyli osadnicy doszli dość szybko do wniosku, że mieszkańcy sąsiednich wiosek nie tylko posługują się innym, obcym językiem, lecz mają również inne zwyczaje i obyczaje, budują inny typ domów, noszą inne ubiory, używają innych narzędzi rolniczych.

D. Simonides, Okiem etnologa, [w:] Nadciągają Ślązacy. Czy istnieje narodowość śląska?, red. L.M. Nijakowski. Warszawa 2004, s. 157-158.

Pytania i polecenia:

1. W oparciu o wiedzę pozaźródłową wyjaśnij znaczenie użytego w tekście terminu: tożsamość etniczna.

2. Wskaż przywołane w tekście powody wykształcenia się tej tożsamości.

Zadania

1. Wyjaśnij znaczenie posiadania tożsamości przez jednostki i zbiorowości.

2. Wymień po kilka czynników mających wpływ na kształtowanie tożsamości indywidualnej oraz lokalnej.

3. Odpowiedz, czy można Twoim zdaniem być/czuć się równocześnie członkiem społeczności regionalnej, Polakiem i Europejczykiem. Uzasadnij swoją opinię.

4. Przeprowadź wśród swojej rodziny i znajomych sondaż, w którym zadasz pytanie dotyczące ich tożsamości: czy najsilniej identyfikują się oni z własną dzielnicą, miejscowością, subregionem, województwem czy krajem? Po przeprowadzonym badaniu sporządź wraz z kolegami z klasy zestawienie najczęściej powtarzających się odpowiedzi. Zastanówcie się wspólnie, co może być powodem takich rozstrzygnięć?

Tutaj dowiesz się więcej

Z. Bokszański, Tożsamości zbiorowe, Warszawa 2005.

Dynamika śląskiej tożsamości, red. J. Janeczek, M.S. Szczepański. Katowice 2006.

B. Jałowiecki, M.S. Szczepański, G. Gorzelak, Rozwój lokalny i regionalny w perspektywie socjologicznej, Tychy 2007.