WOJEWÓDZTWA PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ: ŚLĄSKIE, KATOWICKIE, BIELSKIE, CZĘSTOCHOWSKIE

historia, społeczeństwo
Przypomnij sobie

1. Kiedy i wyniku jakich działań Górny Śląsk został przyłączony do II Rzeczypospolitej?

2. Jakie kompetencje posiadały poszczególne organy władzy województwa śląskiego w okresie międzywojennym?

3. Jakie decyzje dotyczące Górnego Śląska podjął Hitler po zajęciu Polski?

4. Którą kategorię Volkslisty najczęściej deklarowali Górnoślązacy?

1. Województwo Śląskie (1945-1950)

Po II wojnie światowej zmianie uległ zarówno obszar, jak i status województwa. W latach 1945-1950 istniało województwo śląskie (obejmujące 5% obszaru kraju), w granicach którego znalazła się część ziem przed wojną wchodzących w skład państwa niemieckiego (tzw. Śląska Opolskiego), ziemie byłego województwa śląskiego oraz Zagłębie Dąbrowskie. By upowszechnić ponadregionalną specyfikę nowego województwa określano je często mianem „śląsko-dąbrowskiego”, mimo że oficjalna nazwa nadal brzmiała: województwo śląskie. Nowym władzom tzw. Polski Ludowej bardzo zależało na ujednoliceniu kraju, więc jedną z pierwszych decyzji było zniesienie „statutu organicznego” i związanych z nim uprawnień autonomicznych. Po wojnie zmienił się również charakter demograficzny województwa, część przedwojennych mieszkańców województwa śląskiego reprezentująca mniejszość niemiecką została wysiedlona. Z kolei ludność rodzima, zamieszkująca przed wojną niemiecki Górny Śląsk traktowana była przez władze Polski Ludowej z nieufnością (została poddana tzw. procesowi weryfikacji narodowościowej), a Górnoślązacy z dawnego województwa śląskiego, z powodu (najczęściej przymusowego) zapisania na Niemiecką Listę Narodowościową (DVL), po zakończeniu wojny oskarżano o kolaborację i poddawano procesowi rehabilitacji.  W miejsce osób wysiedlanych (czy to zaraz po wojnie, czy też po niekorzystnym przejściu procesów weryfikacji i rehabilitacji) przybyli osadnicy z innych terenów, m.in.: z polskich Kresów Wschodnich, tzw. centralnej Polski oraz reemigranci z zachodniej i południowej Europy. Ludność napływowa odnosiła się do miejscowych z rezerwą, a nawet oskarżała o proniemieckie postawy. Okres tworzenia nowego społeczeństwa nie przebiegał bez konfliktów na tle kulturowym i ideologicznym. Z jednej strony ludność rodzima uważała się za „gospodarzy terenu”, z drugiej osadnicy z centralnej polski czuli się „pionierami”przeświadczonymi o swojej misji niesienia polskości, a trzecia strona, którą stanowili repatrianci ze Kresów Wschodnich traktowała dawne ziemie niemieckie jako „rekompensatę krzywd” za własny utracony dom.

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

2. Województwa katowickie (1950-1975 i 1975-1999) / stalinogrodzkie (1953-1956)

W 1950 roku  dokonano kolejnego podziału administracyjnego, w wyniku którego dotychczasowe województwo śląskie podzielono na dwa mniejsze: opolskie i katowickie. Nowe województwo obejmowało około 3% powierzchni kraju, mieszkańcy stanowili ponad 10% ogółu ludności Polski. Tym razem w skład województwa weszły:

  • dotychczasowe tereny województwa śląskiego,
  • miasto Biała i część powiatu bialskiego, przyłączonego z województwa krakowskiego,
  • miasto Częstochowa i powiat częstochowski, przyłączone z województwa kieleckiego.

Nowy podział z niewielkimi zmianami obowiązywał w latach 1950-1975, w latach 1953-1956 w związku ze zmianą nazwy stolicy województwa, województwo nazwano stalinogrodzkim.

W 1950 r., gdy rozpoczęto inwestycje związane z planem sześcioletnim, produkcja przemysłowa województwa stanowiła 36,5% produkcji kraju. Jednak nacisk na rozbudowę bazy przemysłowej, a przede wszystkim na przemysł wydobywczy, sprawił, że

  • w latach pięćdziesiątych wybudowano osiem nowych kopalń węgla w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym,
  • w latach sześćdziesiątych powstało sześć kolejnych kopalni w intensywnie rozwijanym Rybnickim Okręgu Węglowym.

Rozbudowano również produkcję hutniczą – nowe huty żelaza powstały, m.in. w Częstochowie i w Dąbrowie Górniczej, a huta cynku w Miasteczku Śląskim. By wesprzeć rozwijający się przemysł powiększono zaplecze energetyczne – tworząc elektrownie: „Halemba” w Rudzie Śląskiej, „Łagisza” w Będzinie i „Rybnik” w Rybniku. Z kolei w fabrykach w Bielsku-Białej i w ruszyła produkcja samochodów.

W 1970 roku województwo katowickie zaspokajało krajowe zapotrzebowanie na:

  • węgiel w 89%,
  • stal, surówkę żelaza i wyroby walcowane w 42-46%,
  • cynk w 78%,
  • nawozy azotowe (głównie dzięki zakładom w Chorzowie) w 61%.

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

Przedostatnia jak dotąd zmiana podziału administracyjnego nastąpiła w 1975 roku. W jej wyniku Polskę podzielono na 49 województw, teren dotychczasowego województwa katowickiego znalazł się w granicach nowych województw: bielskiego, częstochowskiego i katowickiego. Nowe województwo katowickie zajmowało obszar 2,1% powierzchni Polski, mieszkało w nim nadal niewiele ponad 10% ludności całego kraju. Mimo zmniejszenia terytorium województwo nadal łączyło ziemie o różnej przeszłości historycznej, nadal też pozostawało najbardziej uprzemysłowionym w skali całego kraju.

W 1976 r. województwo katowickie zaspokajało krajowe zapotrzebowanie na:

  • cynk i ołów (spory udział w produkcji cynku i ołowiu miały tereny Olkusza, gdzie oddano do użytku największą wówczas w kopalnie rud cynku „Pomorzany”) w 100%,
  • węgiel kamienny w 98%,
  • stal surową w 37%,
  • energię elektryczną w 27, 5%.

W 1989 r.  województwo katowickie wytwarzało 25% dochodu krajowego i działało w nim:

  • 65 kopalń węgla kamiennego,
  • 13 elektrowni,
  • 19 hut żelaza,
  • 255 przedsiębiorstw budowlanych,
  • 82 przedsiębiorstwa rolnicze,
  • prawie 35 tys. niewielkich zakładów rzemieślniczych.

Nadmierna industrializacja oznaczała najwyższy w kraju poziom emisji szkodliwych dla środowiska substancji. W 1975 r. na terenie województwa funkcjonowały 193 zakłady uznane za szczególnie uciążliwe dla środowiska (spośród 871 w Polsce). Rocznie produkowały one 612 tysięcy ton zanieczyszczeń pyłowych  i 796 tysięcy ton  zanieczyszczeń gazowych. W kolejnych dekadach liczby te starano ograniczać, jednak działalność przemysłu ciężkiego doprowadziła do stanu klęski ekologicznej: na 65% długości rzek zanikło życie biologiczne, a prawie 40% terenów przeznaczono na składowanie odpadów poprodukcyjnych.

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

3. Województwo bielskie (1975-1998)

Przeprowadzona w 1950 r., pierwsza powojenna reforma administracyjna odłączyła od województwa krakowskiego część powiatu bialskiego wraz z Białą Krakowską, która została wówczas połączona w jeden organizm miejski z Bielskiem, tworząc miasto Bielsko-Biała znajdujące się w granicach województwa katowickiego. Nowy podział województw niósł również zmiany dla Żywiecczyzny, którą rozcięła granica dwóch województw: katowickiego i krakowskiego.

Utworzone w 1975 r. województwo bielskie (obejmujące część Śląska Cieszyńskiego i część Małopolski – Żywiec, Wadowice, Oświęcim, Sucha Beskidzka) zajmowało obszar 3704 km² z liczba 927 tys. mieszkańców i było jednym z najmniejszych, a zarazem najlepiej rozwiniętych gospodarczo województw w Polsce. Wraz z rozwojem nowoczesnej branży motoryzacyjnej nastąpił postęp techniczny i unowocześnienia całego przemysłu.

W latach 80. bielski przemysł w związku z krajowym kryzysem gospodarczym, przeżył załamanie – produkcja przestała być opłacalna, dlatego też wiele zakładów w związku z problemami finansowymi, wprowadziło redukcję zatrudnienia.

Po 1989 roku nastąpiła restrukturyzacja bielskiego przemysłu, szczególnie widoczna we włókiennictwie, gdzie z powodu spadku eksportu na rynki wschodnie oraz dużej konkurencji cenowej producentów np. z Chin, Korei, Turcji, w przeciągu trzech lat zredukowano produkcję o 55%, a zatrudnienie o 4 tys. pracowników. Spora część bielskich zakładów włókienniczych zlikwidowana została pod koniec XX w. i na początku XXI w. Wiele zakładów nie poradziło sobie z zasadami wolnorynkowymi i zbankrutowało, przetrwały m.in. „Lenko” S.A., działające od 1890 roku, oraz „Krepol” Sp. z o.o., reaktywowany w 2007 roku.

Przykładem udanej prywatyzacji było:

  • przejęcie Bielskich Zakładów Lampowych „Polam-Bielsko” przez koncern „Philips”,
  • Fabryka Samochodów Małolitrażowych po prywatyzacji stała się spółką „Fiat Auto Poland”.

4. Województwo częstochowskie (1975-1998)

Po II wojnie światowej powiat częstochowski w zmienionym kształcie wszedł  do 1950 r. w skład województwa kieleckiego (podobnie jak przed II wojną światową), a potem województwa katowickiego. W tym okresie nastąpił znaczny rozwój kopalni rud żelaza i przemysłu włókienniczego, co doprowadziło do zwiększenia urbanizacji regionu.

Obszar utworzonego w 1975 roku województwa częstochowskiego wynosił 6,2 tys. km2, tworzyło go 17 miast i 58 gmin z liczbą 723 tys. mieszkańców. Na jego terenie był rozwinięty przemysł bawełniany, wełniany, maszynowy, chemiczny i drzewny. Duże znaczenie, zwłaszcza we wschodnich regionach województwa, odgrywało rolnictwo i hodowla. Decyzje inwestycyjne z lat 70. w województwie częstochowskim dotyczyły m.in. zakładów:

  • Walcowni Blach Grubych w Hucie „Częstochowa”,
  • Myszkowskich Zakładów Papierniczych,
  • Zakładów Ogniotrwałych,
  • przedsiębiorstw przemysłu włókienniczego.

Po restrukturyzacji w 1989 roku inwestycje z okresu PRL-u, okazały się nieefektywne. Wielkie zakłady branży włókienniczej z terenu Częstochowy i okolic podzieliły los kopalń rudy żelaza zlikwidowanych na początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Likwidacja wielu zakładów pracy spowodowała wzrost bezrobocia w regionie.

5. Sytuacja województwa katowickiego przed i po transformacji

Silne wsparcie władz rządzących PRL, a szczególnie związanego z województwem Edwarda Gierka, który w latach 1970-1980 był I sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR, zapewniało robotnikom w województwie katowickim dodatkowe przywileje. Wiązało się to z jednej strony z nieco lepszą niż w innych częściach Polski sytuacją materialną – łatwiejszy dostęp do tzw. dóbr konsumpcyjnych (mieszkań, samochodów, sprzętu AGD, opieki sanatoryjnej), z drugiej jednak powodowało ogromne przeciążenie pracą, wykonywaną w bardzo trudnych warunkach. Dlatego ówczesne województwo niektórzy określali jako „śląskie eldorado”(„złotą krainę”).

Ciekawostka

Mimo wydawałoby się lepszej sytuacji niż w pozostałej części kraju, mieszkańcy województwa śląskiego uczestniczyli w protestach społecznych, zwłaszcza w 1980 roku, spowodowanych trudnościami w zaopatrzeniu, drożyzną oraz wyczerpującym systemem „czterobrygadowym”, obowiązującym w śląskich kopalniach. W wyniku strajków powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w KWK „Manifest Lipcowy”, który zrzeszał 56 zakładów, w tym 28 kopalń. 3 września 1980 roku zostało podpisane porozumienie pomiędzy MKS przy „Manifeście Lipcowym”, a komisją rządową, gwarantujące realizację postulatów Gdańskich i Szczecińskich oraz postulatów branżowych.

Kolejna fala strajków objęła Górny Śląsk w grudniu 1981 roku, po ogłoszeniu stanu wojennego. Szczególnie tragiczny przebieg miała pacyfikacja strajku w KWK „Wujek”, w wyniku której zginęło 9 górników. W miejscu tragedii postawiono Pomnik – Krzyż oraz stworzono Muzeum Izbę Pamięci Kopalni Wujek.

Transformacja systemowa 1989 roku przyniosła przeobrażenie tradycyjnych dla tego obszaru branży – w miejsce przemysłu ciężkiego (górnictwa i hutnictwa) pojawiły się sektory usługowy i tzw. wysokich technologii, korzystający z bogatego zaplecza uczelni i instytutów badawczych.

Równocześnie rozpoczęto rewitalizację terenów poprzemysłowych, zmierzającą do ich gospodarczego wykorzystania oraz odnowy zurbanizowanego krajobrazu, w celu pobudzenia aktywności turystycznej i rekreacji oraz stworzenia scenerii, w której dochodzi do konfrontacji czasu przeszłego – odzwierciedlającego istotę obszaru przemysłowego i teraźniejszego – podkreślającego krajobrazowy charakter miejsca.

6. Województwo Śląskie (od 1999)

1 stycznia 1999 roku dokonano kolejnego podziału administracyjnego, w jego wyniku po raz trzeci na mapie Polski pojawiła się nazwa: województwo śląskie. To jedyne dziś województwo w Polsce, w którym liczba powiatów ziemskich (17) jest niższa niż grodzkich (19). Zaledwie około 48% powierzchni województwa to ziemie historycznego Śląska. Objęło ono większość terenów byłych województw: bielskiego, częstochowskiego i katowickiego, zajmując 3,9% powierzchni kraju i będąc zaludnionym przez niespełna 13% ludności III RP (to drugie, po mazowieckim, najludniejsze województwo w skali kraju). Głównymi miastami górnośląskimi są: Bytom, Gliwice, Katowice, Lubliniec, Rybnik, Racibórz i Zabrze. Województwo obejmuje również tereny zachodniej Małopolski (Częstochowa, Żywiec, położone w ziemi chrzanowskiej Jaworzno oraz Zagłębie Dąbrowskie z Sosnowcem i Dąbrową Górniczą). Województwo wciąż pozostaje jednym z najbardziej zróżnicowanych etnicznie i narodowościowo obszarów Polski – mieszkają w nim liczące się reprezentacje mniejszości niemieckiej, czeskiej i słowackiej, górale żywieccy. Szczególnym przykładem miasta łączącego dwa odrębne historycznie regiony pozostaje Bielsko-Biała, powstała w 1951 roku z połączenia śląskiego Bielska i małopolskiej Białej.

1 stycznia 2002 r. doszło do korekty granic województwa, które zwiększyło się o jedną gminę – Sławków został odłączony od powiatu olkuskiego w województwie małopolskimi i zostało przyłączone do powiatu będzińskiego.

Zadania

1. Porównaj zamieszczone w tekście mapy, a następnie wskaż podobieństwa i różnice w obszarze województwa śląskiego, wynikające z przemian po II wojnie światowej.

2. Ułóż rozsypane elementy, a następnie wykorzystując mniejszą mapę, w prawym dolnym rogu uzupełnij legendę i określ przynależność administracyjną przed II wojną światową wybarwionych terenów. Możesz do tego wykorzystać ćwiczenie poniżej.

3. Uuzpełnij legendę do powyższej mapy

Kolor niebieski oznacza tereny należące przed II wojną światową do Kolor fioletowy to tereny należące przed II wojną światową do Kolor czerwony obejmuje tereny należące przed II wojną światową do Kolor żółty dotyczy terenu, który przed II wojną światową należał do

4. Sprawdź do jakich województw należało po II wojnie światowej twoje miejsce zamieszkania. Jaki był jego status administracyjny (np. wieś, miasto, maisto na prawach powiatu, dzielnica innego miasta)?

    Rok Województwo Status administracyjny
    1945-1950
    1950-1975
    1975-1998
    Po 1999

    Tutaj dowiesz się więcej A. Dziuba, Województwo katowickie w Polsce Ludowej, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.M. Fic, Województwo śląskie 1945-1950, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.D. Złotkowski, Województwo częstochowskie 1975-1998, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 2, 2015.