AZYMUT: PÓŁNOCNY–ZACHÓD

geografia, przyroda
Przypomnij sobie

1. Korzystając z map geologicznych w atlasie podaj jakie skały występują w okolicach Częstochowy.

2. Korzystając z map w atlasie i/lub własnej wiedzy podaj w obrębie jakich krain geograficznych znajduje się północna część województwa śląskiego.

3. Wymień czynniki i procesy rzeźbotwórcze, które ukształtowały rzeźbę północnej części województwa śląskiego.

1. Regiony fizycznogeograficzne północnej części województwa śląskiego

Wiesz już z lekcji geografii w gimnazjum, że w Polsce występuje 6 pasów rzeźby. W każdym z nich wydzielono mniejsze jednostki, czyli regiony fizjograficzne. Ich granice zostały wyznaczone głównie w oparciu o budowę geologiczną i rzeźbę. Ziemia częstochowska leży w pasie wyżyn środkowopolskich – Krakowsko-Częstochowskiej, Woźnicko-Wieluńskiej i Przedborskiej.

Regiony fizycznogeograficzne województwa śląskiego

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

Regiony fizycznogeograficzne północnej części województwa śląskiego

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

2. Budowa geologiczna i rzeźba północnej części województwa śląskiego

Ziemia częstochowska jest zbudowana ze skał mezozoicznych ułożonych monoklinalnie. Oznacza to, że warstwy skalne zapadają pod niewielkim kątem w jednym kierunku – tutaj pod kątem kilku stopni ku północo-wschodowi. Skały budujące monoklinę m.in. wapienie, iły, łupki różnią się odpornością na procesy niszczące. W szybciej niszczonych mało odpornych skałach (iłach i łupkach) powstały obniżenia np. Obniżenie Górnej Warty. W obrębie skał bardziej odpornych np. wapieniach powstały wypukłe progi, zwane kuestami. Taka rzeźba charakteryzująca się naprzemiennym występowaniem progów i obniżeń nazywana jest rzeźbą krawędziową.

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej (wyk. EXGEO, www.exgeo.pl)

W województwie śląskim jest ona wykształcona najlepiej w Polsce, a tworzą ją cztery progi i trzy obniżenia. Najlepiej wykształconym progiem jest kuesta górnojurajska stanowiąca granicę między Wyżyną Częstochowską i Obniżeniem Górnej Warty. Osiąga ona nawet 70-100 m wysokości.

Kuesta ta ma przebieg z południowego-wschodu na północny-zachód. Kierunek ten wyznaczył bieg rzek np. Warty, głównych szlaków komunikacyjnych, a nawet granic niektórych gmin np. zachodniej granicy gminy Olsztyn.

Kuesta górnojurajska w Choroniu. Zwróć uwagę na wyraźną różnicę wysokości między Wyż. Częstochowską i Obniżeniem Górnej Warty

B. Dobosik

Hałda skały płonnej w dzielnicy Częstochowy Dźbów

B. Dobosik

Obniżenie Górnej Warty ciągnie się dość szerokim pasem (4–8 km) od Zawiercia po Częstochowę. Zostało ono utworzone w mało odpornych iłach rudonośnych środkowej jury. W czwartorzędzie na iłach zostały osadzone piaski i gliny polodowcowe. W wielu miejscach z dna obniżenia wystają góry – świadki progu górnojurajskiego. Takimi ostańcami są położone na obszarze Częstochowy wzgórza Błeszna, Rakowa, czy Jasna Góra.  Dno obniżenia jest w wielu miejscach podmokłe i pocięte siecią drobnych cieków wodnych, a także dopływami Warty – Stradomką i Konopką.

W krajobrazie tego regionu występują liczne formy antropogeniczne związane z zaniechaną już eksploatacją rud żelaza. Odsłaniające się w kueście górnojurajskiej wapienie były lub są przedmiotem eksploatacji w wielu miejscach.

Kamieniołom wapieni płytowych na Złotej Górze w Częstochowie

B. Dobosik

Kamieniołom wapieni płytowych w Choroniu

B. Dobosik

Kierunek SE-NW Warta zachowuje aż do Częstochowy, gdzie raptownie skręca na wschód  tworząc  między tym miastem a Mstowem przełom. Stanowi on granicę między Wyżyną Częstochowską i Wyżyną Wieluńską

Dolina Warty we wschodniej części Częstochowy stanowi granicę między Wyżyną Częstochowską i Wyżyną Wieluńską

B. Dobosik

3. Krajobraz Wyżyny Częstochowskiej

Charakterystycznym elementem krajobrazu Wyżyny Częstochowskiej są liczne, skaliste wzgórza i skałki ostańcowe. Zbudowane są one z odpornych wapieni skalistych, natomiast  obniżenia między wzgórzami wypełnione są piaskami, na których rozwinęły się  gleby bielicowe, porośnięte lasami sosnowymi. Na jej obszarze poza ostańcami (mogotami) występują inne formy krasowe – m.in. liczne jaskinie, leje krasowe, uwały, a nawet jeziorko krasowe.

Jeden z mogotów koło Olsztyna

B. Dobosik

Lej krasowy w Kusiętach

B. Dobosik

Najwięcej jaskiń występuje w okolicach Olsztyna, Trzebniowa i Złotego Potoku. Najdłuższą z nich  jest niedawno odkryta i nie udostępniona turystom Jaskinia Wierna w dolinie Wiercicy – ma ona 1027 m długości. Najgłębsze jaskinie to  Studnisko w Sokolich Górach (75,5 m) oraz Piętrowa Szczelina w okolicach Niegowej (45 m).

Jeziorko krasowe w Kusiętach

B. Dobosik

Ze względu na krasowy charakter podłoża na Wyżynie Częstochowskiej jest mało rzek, a liczne suche doliny prowadzą wody jedynie okresowo  – są to tzw. wodące. W okolicach Złotego Potoku i Mstowa występują źródła krasowe (wywierzyska). Ze źródeł krasowych w Złotym Potoku bierze początek Wiercica.

Źródło krasowe w dolinie Warty we Mstowie

B. Dobosik

Odpływ wody ze źródła krasowego we Mstowie do Warty

B. Dobosik

Na podłożu wapiennym wykształciły się rędziny, na których, o ile nie są wykorzystywane rolniczo, rosną lasy bukowe.

Wiercica w Złotym Potoku

B. Dobosik

Rędziny w okolicy Częstochowy. Zwróć uwagę na występujące na powierzchni fragmenty wapieni i krzemieni

B. Dobosik

Znaczna część Wyżyny Częstochowskiej znajduje się w granicach Parku Krajobrazowego „Orlich Gniazd” z rezerwatami przyrody: krajobrazowymi – „Parkowe” i „Ostrężnik” oraz leśnymi – „Sokole Góry”, „Zielona Góra” i „Bukowa Kępa”.

Dzięki urozmaiconej rzeźbie terenu obszar Wyżyny Częstochowskiej był dobrym miejscem do budowy warowni obronnych. Wybudowano tu wiele zamków, które tworzą tzw. „Szlak Orlich Gniazd”. Piękno krajobrazu z licznymi skałkami oraz zamkami sprawiło, że Wyżyna Częstochowska należy do najatrakcyjniejszych regionów turystycznych w Polsce.

Ruiny zamku w Olsztynie

B. Dobosik

4. Krajobraz Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej

Na północ od przełomowej doliny Warty między Częstochową a Mstowem znajduje się Wyżyna Wieluńska. W budowie geologicznej starszego podłoża dominują wapienie górnojurajskie. Odsłaniają się one w niewielu miejscach na powierzchni, gdyż w okresie zlodowaceń plejstoceńskich zostały one przykryte płaszczem osadów czwartorzędowych. Z tego też powodu wysokość kuesty górnojurajskiej maleje stopniowo w kierunku NW osiągając w okolicach Kłobucka ok. 35 m wysokości.

Krajobraz pogranicza Wyż. Wieluńskiej i Częstochowskiej we Mstowie

B. Dobosik

Plejstoceńskie utwory polodowcowe w Częstochowie

B. Dobosik

Wyżyna Wieluńska przecięta jest przełomowymi odcinkami dolin Liswarty i Warty. W śląskiej części Wyż. Wieluńskiej wyróżnia się zwłaszcza fragment Załęczańskiego Parku Krajobrazowego razem z rezerwatem przyrody nieożywionej „Szachownicą” w miejscowości Wapiennik. Przedmiotem ochrony jest wzgórze wapienne, w obrębie którego znajduje się jedna z najdłuższych jaskiń na polskich wyżynach krasowych. Na granicy Wyżyny Wieluńskiej z Obniżeniem Krzepickim znajdują się rezerwaty – „Stawiska” i „Bukowa Góra”.

Przedłużeniem Obniżenia Górnej Warty w kierunku północno-zachodnim jest Obniżenie Krzepickie. Różni się od niego większą miąższością osadów czwartorzędowych, wykształconych jako piaski, gliny oraz żwiry. Miejscami z dna obniżenia wystają wyniosłe wzniesienia w kształcie wałów i pagórków – są to formy polodowcowe nazywane kemami. Występują one na przykład w Truskolasach, czy między Pankami a Dankowicami. Podłoże Obniżenia Krzepickiego, podobnie jak Obniżenia Górnej Warty  jest wypreparowane w iłach środkowojurajskich.

Próg Herbski (zwany też środkowojurajskim od wieku skał go budujących) ciągnie się od okolic Gężyna na południowym – wschodzie po przełomowy odcinek Liswarty koło Przystajni na północnym – zachodzie. Próg jest zbudowany głównie z piaskowców. Do Obniżenia Liswarty opada stopniem o wysokości 10 – 30 m.  Próg  składa się z odosobnionych, często zaokrąglonych garbów, rozczłonkowanych dolinami niewielkich rzek. Część Progu Herbskiego położona jest w Parku Krajobrazowym „Lasy Nad Górną Liswartą”.

Zapamiętaj

Północna część województwa śląskiego położona jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżynie Woźnicko-Wieluńskiej.

Skały budujące ziemię częstochowską ułożone są monoklinalnie.

Monoklinalne ułożenie skał oraz ich różna odporność spowodowała rozwój rzeźby krawędziowej.

Na zbudowanej z wapieni Wyżynie Częstochowskiej występują liczne formy krasowe np. ostańce krasowe, jaskinie i wywierzyska.

Na ziemi częstochowskiej funkcjonują liczne formy ochrony przyrody m.in. parki krajobrazowe i rezerwaty przyrody.

Zadania

1. Uzasadnij, że na ziemi częstochowskiej można obserwować związki między budową geologiczną a rzeźbą.

2. Oceń walory krajobrazowe Wyżyny Częstochowskiej. Uzasadnij swoją ocenę dwoma argumentami.

3. Wymień formy ochrony przyrody występujące na ziemi częstochowskiej i podaj ich przykłady.

4. Z podanych elementów środowiska przyrodniczego zaznacz te, które występują na Wyżynie Częstochowskiej i Wieluńskiej.

Tutaj dowiesz się więcej R. Dulias, Rzeźba wyżynna terenu, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.R. Dulias, Wyżyna Śląsko-Krakowska – region fizycznogeograficzny, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.R. Dulias, Wyżyna Śląsko-Krakowska – region geomorfologiczny, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 1, 2014.

R. Dulias, A. Hibszer, Geografia województwa śląskiego, 2004.

J. Kondracki, Geografia regionalna Polski, Warszawa 2010.

Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Warszawa 1999.

A. Polonius, Zjawiska krasowe i jaskinie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Przyroda Górnego Śląska, t. 53, 2008, 5-8

A. Tyc, Najciekawsze obiekty i zjawiska przyrody nieożywionej Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd, Zespół Parków Krajobrazowych województwa śląskiego, Dąbrowa Górnicza-Będzin 2008.