JAK WYGLĄDAŁA CODZIENNOŚĆ W MIĘDZYWOJENNYM WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM?

historia, społeczeństwo
Przypomnij sobie

1. Po plebiscycie i trzech powstaniach śląskich z lat 1919-1921 do II RP przyłączono 1/3 obszaru plebiscytowego, na którym znajdowała się większość hut i kopalń, jednak nowa granica polsko-niemiecka budziła wiele kontrowersji po obu stronach.

2. Z przyznanego Polsce obszaru plebiscytowego oraz części Księstwa Cieszyńskiego (które w jej granicach pozostawało od 1920 roku) na mocy specjalnej Ustawy Konstytucyjnej Sejmu Ustawodawczego z 15 lipca 1920 roku utworzono nową jednostkę administracyjną – województwo śląskie. Ustawa ta zawierała tzw. statut organiczny, zapewniający ludności zamieszkującej ten obszar autonomię. W Katowicach działał regionalny parlament (Sejm Śląski), posiadający szerokie kompetencje dotyczące ustawodawstwa w zakresie administracji, polityki społecznej i gospodarki, a w tym przede wszystkim uchwalania osobnego budżetu i dysponowania odrębnym Skarbem Śląskim.

1. Codzienność, czyli co?

Opis życia codziennego w przeszłości nie jest rzeczą łatwą. Sam termin „codzienność” odnosi się do wielu zagadnień, np. form podróżowania, warunków mieszkaniowych, nawyków żywieniowych, mody, standardowego planu dnia, podziału obowiązków, dostępnych form rozrywki, relacji międzyludzkich, obowiązujących zasad dobrego wychowania, itd…. Każdy z tych elementów wydaje się oczywisty, jeśli pomyśli się o nim w kontekście współczesnej, znanej nam rzeczywistości kulturowej, wystarczy jednak cofnąć się o pokolenie lub dwa oraz sięgnąć do opowieści z młodości rodziców i dziadków, by przekonać się, że ich doświadczenia bardzo różnią się od naszych. Jak więc opisać codzienność, gdy dotyka tak wielu elementów jednocześnie? Dodatkowo, wpływa na nią nie tylko czas, ale i miejsce, status społeczny rodziny, kultura oraz wyznanie. Chociaż niektóre z udogodnień były ogólnodostępne, co było naturalną konsekwencją rozwoju technologicznego, to codzienność ludzi żyjących w miastach znacznie różniła się od codzienności mieszkańców wsi. Idąc dalej, rzeczywistość wiejska i miejska w województwie śląskim diametralnie różniła się od tej w województwie nowogródzkim czy lwowskim, a nawet poznańskim. Niejednokrotnie warunki życia codziennego kształtowała wykonywana praca, a obowiązki, perspektywy i możliwość rozwoju były zależne od płci. Oczekiwania względem mężczyzn były zupełnie inne od tych względem kobiet. Rodziny często stawały przed wyborem, w czyją edukację może zainwestować, decydując  które z dzieci zyska możliwość dalszego kształcenia. Nie sposób wymienić wszystkie aspekty i zależności między poszczególnymi poziomami i elementami codzienności, dlatego ta w dwudziestoleciu międzywojennym została tutaj pokazana na wybranych przykładach z życia rodzin miejskich, robotniczych i wiejskich.

2. Struktura społeczna województwa śląskiego na tle II RP

W przeciwieństwie do dzisiejszych realiów, społeczeństwo II RP cechowała znaczna różnorodność językowa i wyznaniowa. Co trzeci jej mieszkaniec na co dzień mówił w języku innym niż język polski. Na tym tle wyróżniało się województwo śląskie, gdzie według spisu powszechnego z 1931 roku największy odsetek w skali całego kraju stanowiła ludność polskojęzyczna (92,3% jego mieszkańców). Wynikało to po części z przyłączenia w 1922 roku do Polski powiatów górnośląskich, w których dominowała ludność posługująca się językiem polskim, a po części z wyjazdu Niemców po ustaleniu nowej granicy. Ludność niemieckojęzyczna skupiała się głównie w miastach, np. w Bielsku co drugi jego mieszkaniec mówił po niemiecku. Podobnie było z wyznaniem. Choć wyznanie rzymskokatolickie było dominujące, to ponad 1/3 obywateli należała do innych grup wyznaniowych. W skali całego kraju drugim wyznaniem pod względem liczby wiernych była cerkiew prawosławna, jednak w województwie śląskim było to wyznanie ewangelickie, a później mojżeszowe.

Biorąc pod uwagę miejsce zamieszkania, większość obywateli i obywatelek II RP (ponad 70%) żyło na wsi. W województwie śląskim ten odsetek był niższy i sięgał 67%. Miało to przełożenie na strukturę zatrudnienia – w Polsce dla 2/3 obywateli źródłem utrzymania było rolnictwo i leśnictwo. W województwie śląskim, ze względu na przemysłowy charakter części jego terytorium, ponad połowa mieszkańców była związana z rożnymi gałęziami przemysłu.

W województwie śląskim drugim w kolejności wyznaniem było ewangelickie, a trzecim mojżeszowe. Odszukaj informację, gdzie były największe skupiska ludności tych wyznań

IBR BŚ
Tekst źródłowy

dr hab. Tomasz Nawrocki, prof. UŚ, Instytut Socjologii Uniwersytetu Śląskiego

Pytania:

1. Jakie były reakcje mieszkańców po podziale Górnego Śląska?

2. Wymień oczekiwania, jakie miała ludność polska po powstaniach? Czy zostały spełnione?

3. Jak układała się relacja między rodowitymi Górnoślązakami, a nowymi mieszkańcami województwa śląskiefo, którzy przybyli na jego teren po 1922 roku?

3. Warunki życia rodzinnego

W okresie międzywojennym przeciętna rodzina śląska była zazwyczaj wielodzietna i wielopokoleniowa. Ścisłe więzy- rodzinne i sąsiedzkie tworzyły grupy rodzin połączonych stosunkami towarzyskimi, a wzajemna pomoc były podstawą ich funkcjonowania oraz narzędziem silnej nieformalnej kontroli społecznej, obyczajowej i moralnej. To przywiązanie i pielęgnowanie relacji miało źródło, nie tylko w wiejskim modelu życia, ale również w niesprzyjających i trudnych warunkach życiowych, w których wzajemna pomoc była niezwykle ważna. W części przemysłowej Górnego Śląska te tradycyjnie silne więzi wzmacniała wspólna praca w przemyśle i związek ze zbiorowością zawodową (najsilniej prezentowało się to w górnictwie i hutnictwie).

Tekst źródłowy

dr hab. Tomasz Nawrocki, prof. UŚ, Instytut Socjologii Uniwersytetu Śląskiego

Pytania:

1. Jak rozkładał się tradycyjny podział ról w rodzinie robotniczej na Górnym Śląsku?

2. Jakie perspektywy rowoju miały dzieci z rodzin robotniczych na Górnym Śląsku?

Tekst źródłowy

Warunki mieszkaniowe robotników

Beata Piecha van Schagen, Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie"

Pytania:

1. Z czego wynikał głód mieszkaniowy?

2. Wypisz kolonie domków robotniczych wybudowane w okresie międzywojennym.

3. Jak miały wyglądac kolonie robotnicze budowane w okresie międzywojennym?

a) Dom i mieszkanie

W jakich warunkach mieszkano w II RP? Skupiając się na razie tylko na ogólnych standardach,  trzeba wspomnieć, że jednym z ogromnych wyzwań i utrudnień w funkcjonowaniu międzywojennych rodzin był brak mieszkań, generujący znaczne przeludnienie, zwłaszcza na terenach wiejskich. W Polsce na jedną izbę mieszkaniową średnio przypadały ok. trzy osoby. Drugim wyzwaniem był dostęp (a właściwie jego brak) do mediów. To co dzisiaj, dla nas jest pewną normą – bieżąca woda, elektryczność, kanalizacja – w Europie Zachodniej było standardem już w pierwszej połowie XX wieku! Niestety według spisu powszechnego z 1931 roku, w miastach w Polsce tylko 16% gospodarstw posiadało połączenie z siecią wodociągową, 13% z kanalizacyjną, a do 38% lokali doprowadzony był prąd elektryczny. Dostęp do mediów na wsiach szacowano tylko na podstawie wybiórczych danych i oceniano go na zaledwie kilka procent. Województwo śląskie było wyjątkiem na tym tle – przed wybuchem II wojny światowej dostęp do prądu miała większość wsi (nie oznaczało to oczywiście, że wszystkie budynki posiadały instalacje). Z kolei podłączenie do sieci wodociągowej i kanalizacyjnej było normą w miastach górnośląskich już w 1922 roku!

Województwo śląskie cechował najniższy odsetek mieszkańców miast bez dostępu, do któregokolwiek z mediów. Przyłącze elektryczne było najczęściej dostępnym w budynkach miejskich, z czego to wynikało? Wyszukaj informacje o elektrowniach zasilających śląskie miasta

IBR BŚ
Tekst źródłowy

Sławomir Stanowski, Muzeum Historii Katowic

Pytania:

1. Słuchając fragmentu wywiadu, wyjaśnij dlaczeg Katowice mogły zyskać miano nowoczesnego miasta w okresie międzywojennym.

Tekst źródłowy

Beata Piecha van Schagen, Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie"

Pytania:

1. Jak wyposażone były mieszkania rodzin robotniczych? W którym pomieszczeniu i dlaczego toczoły się życie całej rodziny?

b) W spiżarni, kuchni i przy stole

Bardzo widoczne były różnice w zakresie kupowanych i spożywanych produktów, co głównie było zależne od przynależności do danej klasy społecznej. Z perspektywy rodziny robotniczej w II RP opłaty za mieszkanie i żywność pochłaniały  85% budżetu rodziny, stąd też dieta w tych rodzinach była uboga, mocno monotonna, a jej podstawą były ziemniaki. Tendencja ta nasiliła się w okresie wielkiego kryzysu gospodarczego w latach 1929–1936. W rodzinach bezrobotnych wydawano o 1/3  mniej na mleko, sery, mięso, tłuszcze, cukier niż w rodzinach ze stałym źródłem dochodu. Szczególnie oszczędzano na jarzynach, owocach, jajkach i maśle, obcinając na tych produktach wydatki nawet o 2/3 w rodzinach dotkniętych bezrobociem.

Jeśli porównać to z produktami pojawiającymi się w kuchni rodziny robotniczej w części przemysłowej województwa śląskiego, można zauważyć, że największą rolę odgrywały ziemniaki, kasze, mleko i chleb. Do posiłków pito najczęściej mleko, w drugim rzędzie sięgając po napary ziołowe, kawę zbożową czy piwo. Mięso i jego przetwory na stole, poza niedzielnymi posiłkami, pojawiały się rzadko. Gospodynie kupowały głównie wieprzowinę i tańsze wędliny (salceson czarny, kaszankę, pasztetową). Zdecydowanie rzadziej na obiad można było zjeść wołowinę, drób i ryby. Jeśli już przy obiadach jesteśmy, to choć pojawiały się one w formie dwudaniowej (w ciągu tygodnia wykorzystywano wtedy mięso z zupy, dodając do niego ziemniaki), to często ograniczano się tylko do zupy zjadanej z chlebem – wybierając te bardziej pożywne (kapuśniak, krupnik, grochówka, fasolowa). 

Koszty żywności w miastach województwa śląskiego były wyższe niż w stolicy, z kolei ceny węgla były jednymi z niższych. Porównując dane z tej mapy oraz z mapy Ludność według miejsca zatrudnienia, spróbuj odpowiedzieć na pytanie z czego wynikała ta zależność

IBR BŚ

W czasie pozostałych posiłków często sięgano po smalec, rzadziej masło i inne przetwory mleczne. Z jarzyn największą rolę odgrywała kapusta i cebula, które można było uprawiać w przydomowych ogródkach i dobrze znosiły długie przechowywanie w okresach zimowych. Z czasem następowało przejmowanie wzorców z  kuchni mieszczańskiej i stopniowo urozmaicano codzienną dietę robotników.  Nowością było regularne spożywanie owoców i warzyw (w tym także zupełnie nowych jak pomidory). Częściej zamiast kawy zbożowej pojawiała się kawa prawdziwa lub herbata, a także słodkie napoje gazowane. Coraz większą popularnością cieszyły się towary kolonialne i egzotyczne owoce.

Ciekawostka

Jeśli myślisz, że ostrzeżenia przed nadmiernym spożyciem cukru to efekt badań z ostatnich dekad, to nie do końca jest to prawda. Choć nauka stale się rozwija i poznajemy coraz więcej zależności między jedzeniem, które dostarczamy do organizmu, a jego funkcjonowaniem, to już w okresie międzywojennym zaczęto dostrzegać niebezpieczeństwo płynące z nadmiernego spożywania cukru. Ostrzeżenia lekarzy skierowane były głównie do zamożnych warstw społeczeństwa, w  który ze względu na zasobność i możliwości bardzo szybko rosło spożycie cukru.

Z drugiej strony w okresie wielkiego kryzysu prowadzono rozdawnictwo cukru w szkołach, co miało zapewnić dzieciom wzbogacenie posiłku o węglowodany – często była to jedyna taka możliwość.

Tekst źródłowy

Produkty i potrawy

      kuchnia robotnicza

Hodowla zwierząt

      hodowla zwierząt

Zakupy i przechowywanie żywności

      zakupy i przechowywanie żywności

Beata Piecha van Schagen, Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie"

Pytania:

1. Jakie produkty pojawiały sie na stołach rodzin robotniczych? Które z nich były podstawą wyżywienia?

2. Jaką rolę pełniły ogródki robotnicze? Co w nich uprawiono?

3. Jakie zwierzęta hodowano na osiedlach robotniczych i przy familokach?

4. Co pojawiało się na "odświętny obiad"?

5. Jak czesto chodzono na zakupy? Z czego to wynikało? Jak przechowywano żywność?

4. Obowiązki kobiet, mężczyzn i dzieci

Tekst źródłowy

Sławomir Stanowski, Muzeum Historii Katowic

Pytania:

1. Na podstawie fragmentu wywiadu opisz jaka była jedna z ról, która wypełniały mieszczanki w okresie międzywojennym?

Tekst źródłowy

Kobieta w rodzinie robotniczej?

      kobiety z rodzin robotniczych

Beata Piecha van Schagen, Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie"

Pytania:

1. Jak zmieniła się sytuacja kobiet po I wojnie światowej?

2. Co może świadczyć, że kobiety coraz częściej były zatrudniane w przemyśle?

3. Na czym polegał awans kobiety z rodziny robotniczej?

a) Praca

Pierwsze lata istnienia II RP nie wpłynęły rewolucyjnie na strukturę zatrudnienia, która nie uległa zasadniczej zmianie. Według spisu powszechnego z 1931 roku nadal prawie 2/3 ludności Polski utrzymywało się z rolnictwa i leśnictwaW województwie śląskim, początkowo widać było dysproporcje między częścią cieszyńską a górnośląską. W cieszyńskiej zatrudnienie w przemyśle i rolnictwie było na porównywalnym poziomie (ok. 35%), podczas gdy w części górnośląskiej z szeroko pojętym przemysłem związana była co druga osoba, a z rolnictwa utrzymywało się tylko 12% mieszkańców. Wielu mieszkańców wsi okalających ośrodki miejskie nie musiało się przeprowadzać do miast, by znaleźć zatrudnienie w sektorze przemysłowym. Po dziesięciu latach zatrudnienie dla całego województwa wyglądało następująco: przemysł 56%, usługi ok 15%, a rolnictwo i leśnictwo zajmowały dopiero trzecie miejsce z poziomem 12% zatrudnionych. Taki rozkład zatrudnienia stawiał województwo śląskie na poziomie porównywalnym z nowoczesnymi europejskimi regionami gospodarczymi I połowy XX wieku.

Zatrudnienie w przemyśle wpływało na funkcjonowanie rodzin na Górnym Śląsku. Wysokie płace sprawiały, że utrzymanie finansowe rodziny spoczywało na mężczyznach, a kobiety zajmowały się pracami domowymi, gospodarskimi (pracę w przydomowych ogródkach, hodowla zwierząt i ptaków) oraz opieką nad dziećmi. Tradycyjny podział na role męskie i kobiece, sprawiał, że dość niechętnie odnoszono się do pracy zarobkowej kobiet, a szczególnie mężatek.

Województwo śląskie dominowało na tle innych województw pod względem liczby ludności, zatrudnionej w przemyśle. Wyszukaj informacje jakie sektory przemysłu oprócz górnictwa i hutnictwa były istotne w województwie śląskim. Pamiętaj, że zakłady przemysłowe znajdowały się również w południowej części województwa, sprawdź do jakiego sektora należały

IBR BŚ
Tekst źródłowy

Dniówka robotnicza

      Dniówka robotnicza

Beata Piecha van Schagen, Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie"

Pytania:

1. Jak wyglądała dniówka pracowników przemysłu w latach 20. XX wieku? Ile trwał czas pracy?

b) Edukacja

Dekret Naczelnika Państwa z 1919 roku gwarantował powszechną bezpłatną i obowiązkową siedmioletnią edukację wszystkim dzieciom w wieku 7–14 lat.  W szkołach nauczano elementarnych umiejętności, czyli przede wszystkim czytania i pisania, podstaw rachunków, geometrii, języka ojczystego, przyrody, geografii, historii, ale także rysunków czy robót technicznych. Wśród zajęć znajdowały się również religia, śpiew i gimnastyka. Najmłodsze dzieci, podobnie jak dzisiaj, miały jednego nauczyciela, który w pierwszych dwóch klasach pomagał im opanować czytanie i pisanie w języku polskim oraz podstawy rachunków. Oprócz tego miały lekcje techniczno-plastyczne, śpiewu, gimnastyki i religii. Dopiero od klasy trzeciej lub czwartej dołączali nauczyciele wyspecjalizowani, jednak pracowali oni głównie w większych szkołach. W niewielkich wiejskich placówkach był najczęściej jeden nauczyciel odpowiedzialny za wszystko, więc realizowany program szkolny był okrojony.

Międzywojenne województwo śląskie cechowała pewna odmienność na polu edukacyjnym. Na mocy postanowień zawartych w konwencji genewskiej w województwie śląskim funkcjonowały szkoły mniejszościowe powszechne i średnie ogólnokształcące. Z kolei wynikającym z autonomii wyróżnikiem województwa był zachowany z czasów pruskich ośmioletni obowiązek szkolny (w województwach poznańskim i pomorskim został zniesiony w 1920 roku), któremu początkowo podlegały dzieci w wieku 6–14 lat, a od 1933 roku obowiązek szkolny obejmował dziecko, które kończyło siódmy rok życia w danym roku kalendarzowym i trwał do 15 roku życia. Działacze społeczni i pedagodzy uważali, że ośmioletni obowiązek szkolny na Śląsku jest bardzo dużą zdobyczą cywilizacyjną. Warto pamiętać, że większość uczniów kończyła edukację po szkole powszechnej (podstawowej), nieliczni mieli możliwość odebrać wykształcenie średnie w gimnazjach i liceach (ok. 4%), a tylko garstka zdobywała wykształcenie wyższe.

Przyjrzyj się wykresom kołowym poszczególnych województw, przedstawiają liczbę uczniów szkół powszechnych, z podziałem na stopnie szkół, do których uczęszczali (więcej podziale dowiesz się z ciekawostki). Szkoły zatrudniające jednego lub dwóch nauczycieli, to były najczęściej szkoły pierwszego stopnia, z kolei te zatrudniające czterech, pięciu i więcej nauczycieli były szkołami wyższego stopnia. Odczytaj z wykresu do którego typu szkół mieli największy dostęp uczniowie na wsiach i w miastach województwa śląskiego? Jak to się ma do średniej całego kraju? Możesz również dokonać porównania z wybranym województwem zachodnim, centralnym, południowym i wschodnim

IBR BŚ

Chłopiec z tzw. tytą, czyli rogiem obfitości, który dzieci zaczynające naukę na Śląsku dostawały w pierwszy dzień szkoły

Muzeum Historii Katowic

Tabliczka szkolna wykorzystywana przez najmłodszych uczniów. Z jednej strony miała naniesione linie do nauki pisania, a z drugiej kratkę do zapisywania cyfr i działań matematycznych. Dzieci mogły ćwiczyć pisanie i liczenie bez obciążających wydatków na zeszyty, obsadki ze stalówkami czy atrament

Muzeum Historii Katowic
Ciekawostka

Czymś zupełnie odmiennym od dzisiejszej rzeczywistości był podział szkół ze względu na poziom realizowanego programu. Szkoły pierwszego stopnia przez siedem lat edukacji realizowały program czterech klas, nauczając najbardziej podstawowych umiejętności (czas trwania nauki rozkładał się następująco: po jednym roku przeznaczano na realizacją programu z klasy pierwszej i drugiej, dwa lata z klasy trzeciej i trzy lata z klasy czwartej). W szkołach drugiego stopnia (sześcioklasowych) realizowano program, który miał rozszerzać i pogłębiać wiadomości z pierwszego szczebla edukacji (tu uczniowie przez dwa ostanie lata realizowali program klasy szóstej). Szkoły trzeciego stopnia (siedmioklasowe) realizowały pełny program nauczania i miały przygotować uczniów do pracy zawodowej. W województwie śląskim szkoły trzeciego stopnia na terenach wiejskich stanowiły aż 54,2%.

Jak jednak realizowany był obowiązek szkolny w praktyce? Statystyki nie są w stanie w pełni oddać panującej wówczas sytuacji, bo uwzględniono w nich wszystkie dzieci zapisane do szkoły, niezależnie od tego, czy i z jaką częstotliwością uczęszczały do placówek oświatowych. Najwyższy odsetek dzieci realizujących obowiązek szkolny notowały województwa zachodnie (w tym śląskie), jednak uczniowie, zwłaszcza zimą, nie uczęszczali na zajęcia również ze względu na brak ciepłego ubioru i butów. Na terenach wiejskich często potrzeba rąk do pracy w gospodarstwie przeważała nad świadomością wymiernych efektów edukacji. Starsze dzieci znikały ze szkoły w czasie wiosennych i jesiennych prac polowych, a później już do niej nie wracały. Większość uczniów, jeśli w ogóle kończyła szkołę, przerywała edukację po czwartej lub piątej klasie, nie decydując się na kursy uzupełniające.

Ciekawostka

Niezależnie od wprowadzenia powszechnej edukacji międzywojenna Polska w porównaniu do państw Europy Zachodniej miała wysoki odsetek analfabetów (na początku lat 30. XX wieku – 23%, podczas gdy we Francji wynosił on – 6,0%, Belgii – 5,6% czy Czechosłowacji – 4,1%). Różnice w dostępie do edukacji kobiet i mężczyzn wynikały z wielu względów: specyfiki regionalnej, odmienności społecznych, kulturowych i religijnych. Na wsi i w małych miasteczkach mniejszą rolę przykładano do edukacji kobiet, w najlepszym razie uważając, że wystarczą im podstawy czytania i pisania. Dziewczynki częściej niż chłopcy przerywały naukę ze względu na obowiązki w gospodarstwie domowym. Na kształcenie wpływała też religia: najwyższy poziom analfabetyzmu oraz najniższy odsetek osób potrafiących przynajmniej czytać zanotowano wśród osób wyznania prawosławnego i greckokatolickiego. Na przeciwległym biegunie byli ewangelicy, stanowiąc najlepiej wykształconą grupę wyznaniową wśród mieszkańców II RP. Wyznawcy judaizmu oraz rzymscy katolicy prezentowali poziom wykształcenia powyżej przeciętnego. Wśród tych ostatnich występował najwyższy odsetek osób umiejących przynajmniej czytać, z czego 70% to były kobiety, co tłumaczono zaangażowaniem duchownych w naukę czytania, by wierni mogli korzystać z książeczek do nabożeństwa. Niemal całkowita eliminacja analfabetyzmu na Górnym Śląsku pod koniec XIX wieku przekładała się na dużą popularność czytelnictwa prasy i książek.

Tekst źródłowy

Edukacja muzyczna w domu mieszczańskim

Sławomir Stanowski, Muzeum Historii Katowic

Pytania:

1. Porównaj rolę, jaką odgrywała edukacja muzyczna w mieszczańskim domu w okresie międzywojennym, do czasów współczesnych.

5. Czas wolny

Jak spędzano czas wolny od pracy i obowiązków? Jedną z form był udział w życiu kulturalnym. Z jednej strony w międzywojennej Polsce rozwijał się repertuar rozrywki w muzeach czy teatrach (wystawy, koncerty), z drugiej przeciętny Polak, szczególnie spoza warstwy inteligenckiej, bardzo rzadko odwiedzał tego typu miejsca. Równolegle znacznie powiększyło się grono odbiorców kultury masowej –  tanich, wielkonakładowych wydań prasy codziennej, książek z bibliotek publicznych czy filmów w kinach oraz audycji radiowych. W województwie śląskim działała najlepiej rozwinięta sieć kin w kraju, która dysponowała najbardziej różnorodnym repertuarem! Należy do tego dodać największą liczbę miejsc na widowni i najlepsze wyposażenie – wysokiej jakości rzutniki projekcyjne. Oprócz kin stacjonarnych projekcje organizowane były także przez kina objazdowe. Stale inwestowano w rozwój technologii: od 1930 roku co czwarte kino miało sprzęt do wyświetlania filmów z dźwiękiem, a już pięć lat później funkcjonowały zaledwie dwa kina, gdzie wyświetlano tylko filmy nieme.

W połowie lat 20. XX wieku w Polsce pojawiły się pierwsze radiostacje. Pierwszą uruchomiono w 1926 roku w Warszawie, a rok później swoją działalność rozpoczęły stacje nadawcze w Krakowie, Poznaniu i Katowicach. Radio szybko zyskiwało na popularności. W Polsce, z powodu niskiego zelektryfikowania, ogromną popularnością cieszył się odbiornik radiowy bezlampowy, tzw. detefon, inaczej nazywany radiem kryształkowym, bo działał w oparciu o kryształ półprzewodnikowy. Jego koszt w 1938 roku był 10 razy niższy niż aparatu lampowego, a dodatkowo nie potrzebował żadnych źródeł zasilania. Właściciele detefonów płacili początkowo połowę stawki abonamentu radiowego, czyli 1,50 zł, a po 1936 roku tylko złotówkę. Minusem tych odbiorników był cichy nasłuch, zależny od odległości stacji nadawczej, dlatego słuchawki były niezbędnym wyposażeniem detefonu.

Województwo śląskie miało największą liczbę kin w kraju, jednak ich sieć nie była rozlokowana równomiernie, najwięcej zlokalizowanych było w okręgu przemysłowym. Tam też znajdowały się dwa największe, wyszukaj w których miastach się znajdowały i ile mogły pomieścić osób.

Porównując tę mapę z mapę prezentującą dostępność poszczególnych mediów w miastach (w rozdziale trzecim) możesz zauważyć zależność między rozwojem sieci elektrycznej a rodzaj używanych radioodbiorników

IBR BŚ
Tekst źródłowy

Czas wolny

      czas wolny

Beata Piecha van Schagen, Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie"

Pytania:

1. Jakie elementy kultury masowej były popularnej wśród robotników w okresie międzywojennym?

2. Jaki typ rozrywki ceniła sobie ludność robonicza?

3. Który instrument zyskał w tym okresie ogromną popularność?

O popularności radia w województwie śląskim może świadczyć fakt, że posiadało największą w Polsce liczbę radioabonentów w przeliczeniu na 1 tys. mieszkańców. Mieszkańcy województwa dzięki dobrej elektryfikacji najczęściej korzystali odbiorników lampowych, które stanowiły 85% wszystkich odbiorników radiowych. To prawie trzykrotnie przewyższało średnią dla Polski. Radio  katowickie cieszyło się dużą popularnością nie tylko jako swoista nowinka technologiczna, ale przede  wszystkim ze względu na bogaty i różnorodny repertuar dostępnych programów oraz charyzmatycznych  twórców, takich jak Stanisław Ligoń.

Różne modele odbiorników radiowych – od lewej „Stentor”, „Victoria”, „Gloria”, „Excelsior”, poniżej „Maraton” i „Czempion”

NAC, domena publiczna

Budynek rozgłośni Polskiego Radia w Katowicach

NAC, domena publiczna

Inną formą spędzania wolnego czasu było zrzeszanie się w najróżniejszych stowarzyszeniach i organizacjach (np. kołach gimnastycznych i śpiewaczych), często działających przy zakładach pracy. Muzyka odgrywała niezwykle istotną rolę w życiu społeczności, o czym świadczy liczba działających chórów i orkiestr. Również aktywność sportowa cieszyła się sporym zainteresowaniem. Sport, oprócz dbania kondycję fizyczną i zapewniania aktywności połączonej z rywalizacją, gwarantował rozrywkę dla oglądających imprezy sportowe. Ogromne emocje wzbudzała piłka nożna, zarówno na poziomie lokalnym, regionalnym, jak i ogólnopolskim. Najwybitniejszym polskim piłkarzem lat 30. XX w. był napastnik Ernest Wilimowski, zawodnik Ruchu Wielkie Hajduki (wcześniej 1 FC Kattowitz). W latach 30. z okręgu śląskiego pochodziło najwięcej  reprezentantów Polski.

Drużyna piłkarska klubu sportowego Ruch Wielkie Hajduki – wyszukaj informację, ile razy klub zdobył mistrzostwo Polski?

NAC, domena publiczna

Ernest Wilimowski strzela bramkę dla Ruchu Hajduki Wielkie (1936 rok)

NAC, domena publiczna
Ciekawostka

Z województwa śląskiego pochodziło  kilkudziesięciu graczy polskiej drużyny narodowej: z Ruchu Hajduki Wielkie – 11, z AKS Chorzów – 6, z 1FC  Kattowitz – 3, z Naprzodu Lipiny – 3, ze Śląska Świętochłowice – 3, z GKS Katowice – 2, z Pogoni Katowice –  2, z Dębu Katowice – 1.

Zadania

1. Zaznacz czy zdania są prawdziwe czy fałszywe.

W części cieszyńskiej więcej osób było zatrudnionych w przemyśle niż w rolnictwie.
W 1935 roku w województwie śląskim obowiązek szkolny obejmował młodzież do 14 roku życia.
Województwo śląskie miało największa liczbę kin w II RP.
Ernest Wilimowski był piłkarzem ręcznym klubu Ruch Wielkie Hajduki.
Ze względu na wysoki poziom elektryfikacji województwa śląskiego, większość słuchaczy radia korzystała z radioodbiorników lampowych.

2. Korzystając z map zamieszczonych w tekście zaznacz właściwą odpowiedź

Najliczniejszą mniejszością wyznaniową w województwie śląskim byli:

Katolicy

Żydzi

Ewangelicy

Prawosławni

Zaznacz, które stwierdzenie jest prawdziwe, wybierając kolejność od najczęściej do najrzadziej występującego przyłącza mediów w budynkach miast województwa śląskiego:

Kanalizacja, wodociągi, prąd

Prąd, wodociągi, kanalizacja

Prąd, kanalizacja, wodociągi

Wodociągi, prąd, kanalizacja

W którym z województw, 10 kg ziemniaków kosztowało więcej niż w województwie śląskim?

Krakowskim

Łódzkim

Warszawskim

Poznańskim

Które z województw (poza województwem śląskim) miało największą liczbę ludności zatrudnioną w przemyśle:

Krakowskie

Łódzkie

Poznańskie

Kieleckie

3. W województwie śląskim, w okresie międzywojennym działały cztery muzea, poszukaj informacji, w których miastach się znajdowały. Podpowiedź, dwa znajdowały się w części południowej a dwa w części centralnej województwa.

Tutaj dowiesz się więcej

Teki „Województwo śląskie w II RP 1922-1939”, IBR BŚ, Katowice 2022.

B. Mateja-Jaworska, M. Zawodna-Stephan, Badania życia codziennego w Polsce, Poznań 2019.

M. Błaszczyk-Wacławik, Miejsce i rola regionalnej kultury w procesach życia społecznego zbiorowości Górnego Śląska do roku 1945, w: M. Błaszczak, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy, Kielce 1990.

Powiązane lekcje

TAM I NAZOD, NIE TAKO DUGO RAJZA PO KATOWICACH. GRA MIEJSKA O ŻYCIU CODZIENNYM - POZIOM PODSTAWOWY (5+)

historia, społeczeństwo

    Gra terenowa zrealizowana w ramach projektu „PoznajMY ŚLĄSKIE 1922-1939”. Dofinansowano ze środków Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017-2022 w ramach Rządowego Programu Dotacyjnego „Niepodległa"  

rozpocznij lekcję    

RAJZA PRZEZ MINIONE LATA. GRA MIEJSKA O ŻYCIU CODZIENNYM W KATOWICACH - POZIOM ŚREDNIOZAAWANSOWANY (9+)

historia, społeczeństwo

    Gra terenowa zrealizowana w ramach projektu "PoznajMY ŚLĄSKIE 1922-1939". Dofinansowano ze środków Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017-2022 w ramach Rządowego Programu Dotacyjnego „Niepodległa"  

rozpocznij lekcję    

PRAWDA O GÓRNYM ŚLĄSKU PIÓREM I BRYŁĄ MALOWANA. ŻYCIE KULTURALNE W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W DRUGIEJ RZECZPOSPOLITEJ

historia, kultura

    Temat zrealizowany w ramach projektu "PoznajMY ŚLĄSKIE 1922-1939". Dofinansowano ze środków Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017-2022 w ramach Rządowego Programu Dotacyjnego „Niepodległa"  

rozpocznij lekcję