Z BIEGIEM GÓRNEJ WISŁY

geografia, przyroda
Przypomnij sobie

1. Przypomnij sobie znaczenie terminów: rzeka główna, dorzecze i dział wodny.

2. Prześledź na mapie Polski bieg Wisły od źródeł do ujścia. Oceń, jak duży fragment najdłuższej rzeki Polski płynie w granicach województwa śląskiego?

1. Jak to z Wisłą było…

Wisła – królowa polskich rzek rodzi się wysoko w górach, na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim. W swym górnym biegu Wisła pokonuje około 860 metrów różnicy wysokości. Przepływa przez cztery miasta – Wisłę, Ustroń, Skoczów i Strumień. Dnem doliny biegną drogi i linia kolejowa.

Na stokach Baraniej Góry znajduje się wiele mniejszych i większych źródeł, z których woda zasila Wisłę. Gdzie zatem szukać tego głównego?

Początek dają Wiśle aż trzy potoki. Dwa pierwsze to Czarna Wisełka o długości 9,1 km i nieco krótsza Biała Wisełka, która mierzy 6,2 km. Pierwszy potok źródłowy wypływa na wysokości 1090 m n.p.m., drugi kilkanaście metrów wyżej (1106 m n.p.m.) – oba obszary źródłowe położone są w obrębie rezerwatu przyrody „Barania Góra”. Koryta Czarnej i Białej Wisełki są skaliste, a w ich dnach występują liczne progi tworzące ciągi kaskad. Połączenie potoków następuje w Wiśle Czarnem. Zbudowano tu zbiornik retencyjny, pełniący funkcję przeciwpowodziową, a jednocześnie zaopatrujący w wodę miasta Wisła i Ustroń. W rejonie tym znajduje się rezerwat wodny „Wisła”, powołany dla ochrony naturalnego siedliska pstrąga potokowego.

Z połączenia Czarnej i Białej Wisełki powstaje Wisełka. Dopiero po złączeniu Wisełki z potokiem Malinka, którego źródła położone są na wys. 945 m n.p.m., rzeka rozpoczyna swój bieg jako Wisła.

Beskid Śląski – Soszów, widok na Baranią Górę, gdzie ma swoje źródła Wisła

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, fot. K. Sokół.

Czarna Wisełka (w górnym biegu) – jeden z źródłowych potoków Wisły

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. Pudelek)

Biała Wisełka – drugi z źródłowych potoków Wisły

Wikimedia Commons, na licencji CC BY 3.0 (fot. D T G)

Kaskady Rodła na Białej Wisełce – próg w dolinie z odsłonięciem fliszu karpackiego

G. Puchała

Jezioro Czerniańskie – zbiornik retencyjny na Wisełce

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. Jacek Juszkiewicz)

Ujście Malinki do Wisełki – tu zaczyna się Wisła

Wikimedia Commons, na licencji CC BY 3.0 (fot. D T G)

Wisła w miejscowości o tej samej nazwie

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. M. i E. Wojciechowscy)

2. Wisła w Beskidach

Od źródeł do okolic Ustronia Wisła wcina się w utwory fliszowe Karpat. W licznych miejscach, na podcinanych przez rzekę brzegach, można obserwować charakterystycznie wykształcony flisz, z którego zbudowane są Beskidy – naprzemiennie ułożone warstwy łupków i piaskowców. Dno doliny wypełniają natomiast grube żwiry i gliniaste mady. Na tym odcinku Wisła przyjmuje kilka krótkich dopływów, między innymi Łabajówkę, Dziechcinkę, Jawornik i Jaszowiec.

Wychodnia fliszu karpackiego w kamieniołomie Poniwiec w Ustroniu

Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy

3. Na granicy Beskidów i Kotliny Oświęcimskiej

Od Ustronia Wisła stopniowo zmniejsza spadek i traci siłę nośną, dlatego usypuje wielki stożek napływowy zbudowany z materiału przyniesionego z gór – żwirów i piaskowcowych głazów. Przed Skoczowem do Wisły uchodzi prawostronnie Brennica, rzeka, która po obfitych opadach niesie dużo wód do Wisły. Lewym dopływem jest natomiast Bładnica. Na lewym brzegu Wisły w okolicach Skoczowa znajduje się rezerwat przyrody „Skarpa Wiślicka”, powołany dla ochrony buczyny karpackiej i ciepłolubnej buczyny storczykowej. W runie występuje tu liczna populacja czosnku niedźwiedziego. W okolicach Strumienia do Wisły dopływa Knajka.

Czosnek niedźwiedzi łatwo można znaleźć w rezerwacie przyrody „Skarpa Wiślicka”

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. H. Zell)

Wisła w Ustroniu wytraca część siły nośnej

Wikimedia Commons, na licencji CC 4.0 (fot. Przykuta)

Wisła pod Skoczowem

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA-3.0 (fot. K. M. Różański)

Wisła w Strumieniu

Wikimedia Commons, na licencji CC BY 3.0 (fot. D T G)

Za Strumieniem Wisła wpada do Zbiornika Goczałkowickiego zbudowanego w latach 1950-1955 i należącego do największych zbiorników retencyjnych w kraju. Uzdatnione wody z tego akwenu zaopatrują ludność i przemysł konurbacji katowickiej. Wypływając ze Zbiornika Goczałkowickiego Wisła nabiera charakteru rzeki nizinnej o małym spadku. W jej dolinie pojawiają się liczne podmokłości i stawy. Aż do wschodnich granic województwa śląskiego rzeka wcina się w skały czwartorzędowe – piaski, żwiry i gliny. Od południa uchodzą do niej Wapienica IłownicąJasienicą oraz Biała, które charakteryzują się w swych ujściowych odcinkach dużymi wahaniami stanu wód. Jakość wód Wisły poniżej Zbiornika Goczałkowickiego ulega wyraźnemu pogorszeniu ze względu na dopływ zanieczyszczonych wód z konurbacji katowickiej i aglomeracji bielskiej.

W Dolinie Górnej Wisły, na granicy miejscowości Chybie i Zabrzeg znajduje się ścisły rezerwat przyrody „Rotuz” o powierzchni ok. 28 ha. Ochroną objęto torfowisko przejściowe z bogactwem roślin naczyniowych, mchów i porostów.

Rezerwat torfowiskowy Rotuz

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA-3.0 (fot. D T G)

Zbiornik Goczałkowicki

Archiwum Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągowego

Stawy w rejonie Goczałkowic

K. Dacy-Ignatiuk

4. Uzdrowiska nad Górną Wisłą

Poniżej Zbiornika Goczałkowickiego, nieopodal brzegu Wisły położona jest wieś Goczałkowice-Zdrój – jedna z dwóch miejscowości w województwie śląskim o statusie uzdrowiska (drugą jest miasto Ustroń). W znajdujących się tam szpitalach uzdrowiskowych, zakładach przyrodoleczniczych oraz sanatoriach rehabilitacyjnych prowadzone jest leczenie z chorób ortopedyczno-urazowych, reumatologicznych, chorób układu nerwowego oraz osteoporozy. Leczeniu sprzyja miejscowy klimat o cechach podgórskich oraz znajdujące się na terenie uzdrowiska naturalne surowce lecznicze: solanki i borowiny (torf leczniczy). Natomiast w Ustroniu zlokalizowanych jest najwięcej sanatoriów w województwie śląskim. Oprócz Śląskiego Centrum Rehabilitacji znajduje się tam 7 sanatoriów i domów leczniczych, w których leczy się choroby układów: ruchu, krążenia, nerwowego i oddechowego.

Uzdrowisko Goczałkowice-Zdrój

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. Olerys)

Ustroń jako miejscowość uzdrowiskowa cechuje się charakterystyczną zabudową, tzw. śląskie piramidy. Na zdjęciu Sanatorium Uzdrowiskowe Złocień

G. Puchała

5. Turystyka w Beskidach

Podbeskidzie to ważny region turystyczny w Polsce z rozwiniętą infrastrukturą turystyczną. Bogate walory przyrodnicze i krajobrazowe sprzyjały powstaniu licznych szlaków turystyki pieszej o ponad 1500 km długości, w tym odcinków Głównego Szlaku Beskidzkiego, Małego Szlaku Beskidzkiego oraz szlaków na beskidzkie szczyty – Pilsko, Skrzyczne, Baranią Górę. Wytyczone zostały również szlaki dla turystyki rowerowej, m.in. wspólnie Czechami szlak po Euroregionie Śląsk Cieszyński. Górskie rejony województwa śląskiego to również raj dla zwolenników narciarstwa zjazdowego, biegowego i snowboardu. Do najpopularniejszych ośrodków sportów zimowych należą; Bielsko-Biała, Szczyrk, Wisła, Brenna, Ustroń, Zwardoń, Korbielów i Istebna. W Beskidach funkcjonuje około 150 wyciągów narciarskich i ponad 200 km stoków zjazdowych, w tym część oświetlonych i sztucznie naświetlonych.

Węzeł szlaków pieszych na Głównym Szlaku Beskidzkim

K. Dacy-Ignatiuk

Wiślana Trasa Rowerowa w euroregionie Śląsk Cieszyński

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. Hons084)

Szlaki rowerowe w Ustroniu

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. Hons084)

Szczyrk – trasy zjazdowe na Skrzycznem

Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0 (fot. kkic)

Trasy zjazdowe na Pilsku

Wikimedia Commons, na licencji CC 4.0 (fot. Pudelek)
Zadania

1. Poniżej zamieszczone są herby czterech nadwiślańskich miejscowości, wymienionych w tekście. Rozpoznaj, jakie to miejscowości. Wpisz pod każdym z herbów właściwą nazwę.

2. Korzystając z poniżej zamieszczonej mapy lub portalu ORSIP, wykonaj polecenia

  • zlokalizuj miejscowości z zadania nr 1 i zaznacz je stosując wybraną sygnaturę,
  • znajdź i podpisz na mapie Zbiornik Goczałkowicki,
  • narysuj na mapie przybliżony przebieg działu wodnego I rzędu między dorzeczami Wisły i Odry na terenie województwa śląskiego. Zamaluj dorzecze Wisły na zielono, a dorzecze Odry na żółto,
  • sporządź legendę do uzupełnionej mapy.

Mapa interaktywna ORSIP, aby pracować na narzędziach ORSIP kliknij TUTAJ

Mapa do pobrania

Beznazwy-1

 

Tutaj dowiesz się więcej J. Pełka-Gościniak, Rzeźba górska terenu, Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 1, 2014, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej.M. Rzętała, R. Machowski, Dorzecze Wisły, Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 2, 2015, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej.

R. Dulias, A. Hibszer, Geografia województwa śląskiego, Krzeszowice 2004.

J. Flis, Słownik szkolny – terminy geograficzne, Warszawa 1994.

W. Jaroszewski, L. Marks, A. Radomski, Słownik geologii dynamicznej, Warszawa 1985.

D. Licińska, Słownik szkolny. Geografia – człowiek i jego działalność, Warszawa 1999.

Z. Perski, Jak powstały Beskidy, „Przyroda Górnego Śląska” 2002, nr 30: 3-4.

Powiązane lekcje

BEZCENNE KROPLE WODY

geografia, przyroda

WODA, WODY PODZIEMNE, WODY POWIERZCHNIOWE, RZEKI

rozpocznij lekcję    

MIĘDZY WARTĄ A PILICĄ

geografia, przyroda

REGION FIZYCZNOGEOGRAFICZNY,  WODY POWIERZCHNIOWE, GEOLOGIA

rozpocznij lekcję